2025 benim için kurmaca-dışı kitaplar okumaya daha çok alan açtığım bir yıl oldu. Bunda kişisel meraklarım ve üzerinde çalıştığım projeler kadar Türkiye’de kurmaca-dışı alanda yayımlanan nitelikli kitap sayısının artması da etkili oldu. Yayıncılık, müzecilik, sanat ve bitkiler hakkında pek çok kitap okudum. K24’ün bu soruyu soracağını bildiğimden, okurken sene sonunda bu kitaplardan hangisinden söz edeceğim diye düşündüğümü de itiraf etmeliyim; hatta bu soruşturmaca için okuduğum kitapları üst üste sıralayıp hepsine bakıp seçmeye çalıştığımı da... Seçim yapmak zor oldu; editörün affına sığınarak iki kitap seçtim.

2025’in benim için en önemli kitabı Roberto Calasso’nun Editöre Not’uydu.[1] Yayıncılık konusunda yayımlanan kitaplara özel bir ilgi duyduğum, hepsini okumaya ve üzerinde düşünmeye çalıştığım için bu seçim kimse için şaşırtıcı değil. Söz konusu Roberto Calasso olunca zaten diyecek pek de bir şey kalmıyor.

Avrupa’nın en prestijli yayınevlerinden biri olan Adelphi’nin kuruluşundan itibaren içinde yer alan ve yayınevini uzun yıllar yöneten Roberto Calasso (1941-2021), Editöre Not’ta bir araya getirilen yazı ve konuşmalarında yayınevlerinin (dolayısıyla yayıncılığın) ne olduğuna, ne olması gerektiğine dair düşüncelerini kimi anekdotlar eşliğinde anlatıyor. Calasso için yayınevi, estetik bütünlük içinde oluşturduğu düşünsel çizgiyi devam ettirmesi gereken bir kurum. Ve yine onun deyişiyle, yayınevleri gelecekte nelerin okunacağını sezebilen, metnin arkasındaki sesi duyan, olgunlaşmamış iyi metinleri tanıyan, gören, bulan editörler sayesinde kültürel bir hafıza oluşturarak okuma kültürünü şekillendiriyor. Ama Calasso için bunlar da yeterli değil. Ona göre, “bir yayınevi aynı zamanda okurunu eğitir”. Editörün ve yayınevinin işi sadece iyi kitap seçmek değildir. Okurun gözünü, kulağını, dilini eğiten bir çizgi yaratması da gerekli.

Yayınevlerini kültürel bir hafıza mekânı olarak gören Calasso, yayıncılığın zorlu ekonomik şartlarına da yabancı değil; konuşmalarında “satacak kitap” ve “kalıcı kitap” arasındaki gerilimi de tüm açıklığıyla anlatıyor. Örnekler, deneyimler ve anekdotlarla zenginleştirdiği, son derece öğretici bu konuşmaların/yazıların ardından tanıştığı, beraber çalıştığı ve kendisinin de çok önemsediği Giulio Einaudi, Luciano Foà, Roger Straus, Peter Suhrkamp[2] ve Vladimir Dimitrijević gibi önemli yayıncılara dair samimi görüşlerini de paylaşıyor.

Calasso’nun kitabın bir nesne olarak tasarımına gösterilmesi gereken dikkate yaptığı vurgu, kapak yazılarının etkisine dair yorumları bugün hâlâ geçerliğini koruyor.

Hemen hepsi 2000’lerde (Peter Suhrkamp için yazdığı portre dışında) yapılan konuşmalar ve yazılardan oluşan Editöre Not, 20. yüzyılın yayıncılığına yön vermiş bir ustanın geleceği şekillendirecek tavsiyeleri olarak okunabileceği gibi, yola yeni çıkanlar için de bir rehber olma niteliğine sahip.

Roberto Calasso’nun Editöre Not adıyla Türkçeye kazandırılan kitabı, yayıncılık alanının en önemli kitaplarından biri olarak, “Yayıncılıkla ilgili ne okumalıyız?” diye soranlara tavsiye etmek üzere listemin en başında yer alırken, kitaplığımda da kendine çok özel bir yer edindi.

Biyografi, üzerinde düşünmeyi en çok sevdiğim türlerin başında geliyor. Hem biyografi okumayı hem de bu tür üzerine yapılan tartışmaları takip etmeyi seviyorum. İyi yazılmış biyografik romanlar da bende benzer bir etki yaratıyor.

2025’in bence en sürprizli ve çarpıcı kurmaca kitabı da bu türe yakın bir roman: Umut Nasıl Zorlu Nasıl Depdeli. Sanatçı kadınların yaşamöykülerini ustalıkla kaleme alan Rauda Jamis bu kez kurmaca unsurları çoğaltarak 20. yüzyıl Rus edebiyatının en önemli seslerinden biri sayılan Marina Tsvetayeva’nın hayatının izini sürüyor. Romanda Rus Devrimi sonrasında yaşanan ekonomik zorlukların ve toplumsal çöküşün sert değişimlerinde kadın, anne ve şair olarak ayakta kalmaya, zorlukları yazarak ve özgürlüğe inancını kaybetmeden aşmaya çalışan Marina Tsvetayeva ve çevresi son derece etkileyici bir dille anlatılıyor. Betimlemeler, diyaloglar ve anlatıcı ses de kusursuz bir dengeye sahip. Anlatılanlara kapılıp gitmemek, anlatılan yaşamın sertliğini teninizde hissetmemek imkânsız.

Sesini kaybetmemek için uğraşan bir kadına ses olan Umut Nasıl Zorlu Nasıl Depdeli etkileyici anlatımının yanı sıra tür tartışmalarına ve edebiyatta feminist seslere açtığı yer bakımından da övgüye değer.

İyi bir kitabın araladığı pencereden bakıp henüz yirmi iki yaşındayken, “Yarışın tam ortasında, ağır eliyle/Kader beni saçlarından tuttu” diyen, çok güçlü bir şairle tanışmak da bu yılın hediyesi.[3]

NOTLAR

[1] Roberto Calasso’nun bu kitapta yer alan “Edebi Bir Tür Olarak Yayıncılık” yazısı Filiz Özdem’in çevirisiyle daha önce “Yazınsal Bir Tür Olarak Yayıncılık” adıyla Kitaplık dergisinin Nisan 2005 tarihli 82. sayısında yayımlanmıştı. Sexto Piso’nun kurucusu Diego Rabasa’nın bu yazının yayıncılıklarındaki etkisini anlatan K24 söyleşisini okumanızı öneririm.

[2] Adı geçen yayıncılarla ilgili kitaplar için “İtalik Öneriler” yazı dizisinde yer alan yazılara bakabilirsiniz.

[3] Marina Tsvetayeva’ya dair bir başka kitap: Vénus Khoury-Ghata, Marina Tsvetayeva ya da Alabuga’da Ölmek, çev. Ayşenaz Cengiz, YKY, 2022, 120 s. Bu kitaba dair Asuman Susam'ın yazısını da yine K24'te okuyabilirsiniz: "Marina Tsvetayeva ya da Alabuga’da Ölmek".