Modern Türkçe şiire dair yapılan kapsamlı incelemelere topluca bakıldığında, 1960-1980 arasındaki şiirin ihmal edildiği fark edilir. Orhan Kahyaoğlu’nun Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan son çalışması; Poetik Çıkmaz: 1960-1980 Arası Modern Şiir tam da bu döneme özgü poetik-politik perspektifteki çalışmaların eksikliğini gidermek amacıyla kaleme alınan, “şiire odaklı bir edebiyat tarihi”[1] niteliği taşıyor.

Şair kimliğinin yanı sıra; şiirin poetik sorunlarına, şiir dergiciliğine yönelik çalışmalar da yapan Kahyaoğlu, 2015 yılında iki ciltlik Modern Türkçe Şiir Antolojisi’ni yayımlamıştı. Kahyaoğlu’nun kitabın önsözünde belirttiği gibi, Poetik Çıkmaz’ı yazma fikri Antoloji’yi hazırlama sürecinde belirmeye başlamış. 1920-2000 tarihleri arasında öne çıkan eğilimleri, akımları ve şairleri yirmişer yıllık dönemlere ayırarak incelediği Antoloji’nin 1960-1980 yıllarını kapsayan alt bölümü, Poetik Çıkmaz’la birlikte daha kapsamlı ele alınıyor.

Modern Türkçe Şiir Antolojisi incelendiğinde, Kahyaoğlu’nun bu dönemi neden ayrı bir kitap olarak ele alma ihtiyacı hissettiği daha iyi anlaşılıyor. Yazar, bu aralığın “şiirde ciddi kuşak ve akımların ağırlıkta olmayıp, toplumsal süreç ve gelişimlerin şair ile şiiri üzerinde daha yoğun basınç yarattığı bir dönem”[2] olduğunu belirtiyor. Artan toplumsalcılıkla birlikte şiirde üsluba ve biçime gereken özen gösterilmediği için, dönem şiirinde büyük bir kırılma yaratılamadığını ifade ediyor. Ayrıca, dikkate değer antolojilerin çoğunda bu şiire ve şairlerine fazla yer verilmediğini, bu dönemin akademik dünyadan ve eleştirmenlerden de pek ilgi görmediğini söylüyor.

1960-1980 arasındaki dönem, sınıflandırmada esas alınan kriterler açısından da farklılaşıyor. Kahyaoğlu daima şiirin kendisinin belirleyici olduğunu söyledikten sonra, bahsi geçen yirmi yıllık süreçte poetik eğilimler kadar ideolojik-toplumsal yönelimlerin de kıstas alındığını belirtiyor. Bunu yaparken de kendi politik duruşunu bir kenara bırakarak estetik özerklikten yana bir tavır sergiliyor. Dolayısıyla, iyi şiirin hangi iklimde boy verdiğini göz ardı etmeden; nesnel, mesafeli ve metin odaklı bir edebiyat tarihçiliği yapmaya çalışıyor.

Antoloji’de izlediği sınıflandırma yöntemi bu alandaki diğer antolojilerle farklılık gösterirken, Poetik Çıkmaz’ın yöntemine de kaynaklık ediyor. İki kitabında da modern şiirin aynı zaman dilimindeki farklı yönelimlerine odaklanıyor ve hem genç hem de kıdemli şairleri bir arada değerlendiriyor. Bu da bir dönemi değişik açılardan ele alıp farklı kuşaklardan şairlerin birbirlerine olan etkilerini görmeyi mümkün kılıyor. Çalışmasının bir diğer önemiyse, şiir tarihini yalnızca şiir kitapları üzerinden kurmak yerine, önceliği dönemin edebiyat dergilerine vermesi. Bu şekilde dönemin şiirine çok daha geniş bir perspektiften bakabiliyor. Daha da önemlisi, modern şiirin tarihini yalnızca “büyük ustalara” odaklanarak değil; o günün dergi sayfalarında yer alan ama bugün adı pek anılmayan genç şairlerin hakkını vererek yansıtıyor.

İki kitabın farklılaştıkları noktaysa, Antoloji’de dört başlık altında incelenen 1960-1980 döneminin Poetik Çıkmaz’da sekiz başlığa çıkmış olması. Örneğin Antoloji’de 1960-1970 yıllarıyla sınırlandırılan ve “1960’lı Yıllarda İkinci Yeni Etkisinden Toplumcu Şiire Geçen ve Şiire Toplumcu Kimliğiyle Başlayan Şairler” adını taşıyan ilk bölüm, Poetik Çıkmaz’da beşer yıllık zaman dilimleri halinde, dört bölümden meydana getirilmiş. Ayrıca Antoloji’deki gibi modernist eğilimleri tek başlık altında, topluca ele almak yerine, her dönemi kendi içinde ayrı ayrı değerlendirmiş. Böylece hem modernist şiirin zamana yayılan dönüşümünü adım adım izleyebiliyoruz hem de diğer eğilimler karşısında nasıl bir direnç gösterdiğini ve var olma mücadelesi verdiğini görebiliyoruz.

Çıkmazın kaçınılmazlığı

Sekiz bölüme ayrılan çalışmanın “Modern Şiirin Sancılı Yılları (1965-1970)” başlıklı ilk kısmı İkinci Yeni’nin doğuşuna ve etrafındaki tartışmalara odaklanıyor. Bu bölümde Kahyaoğlu yalnızca İkinci Yeni’nin çekirdek kadrosunu değil, aynı zamanda bu şiirin açılımlarından beslenerek kendi sesini dönüştüren “usta” şairleri ve yepyeni bir soyutlama dili kurma arzusundaki genç kuşağı da mercek altına alıyor. Darbe sonrasında poetikanın yerini politikaya bırakmasıyla şiir, edebiyat, sanata yansıyan “durgunluğun” −her ne kadar İkinci Yeni’nin bir açıdan sönümlenmesine yol açsa da− yarattığı etki alanı ve dönemin tartışma ortamındaki ağırlığıyla genç şairleri fazlasıyla etkilediğinden bahsediyor. İkinci Yeni’nin getirdiği açılımların şiiri “çıkmaz”a sürüklediği yönündeki sert eleştirilere verilen cevaplarıysa, şairlerin poetik yazıları ve yayımladıkları şiir kitapları üzerinden veriyor.

“Keşifle Biçimlenen Şiir (1965-1970)” adlı ikinci bölümde dönemin en yaygın ve önemli eğilimi olan toplumcu şiire göz atılıyor. Özellikle 1965’ten sonra yoğun bir açılım yaşayan bu şiirin sadece şiire yeni başlayan genç şairleri değil, önceki kuşağı da kendi alanına çektiğini belirtiyor. Bu dönemin Türkçe şiirde farklı bir kırılma yaratmasını ise, otuz yıllık yasaktan sonra Nâzım Hikmet’in şiir kitaplarının yeniden yayımlanmaya başlamasıyla ilişkilendiriyor. Kahyaoğlu’na göre, Nâzım’dan farklı bir toplumsallığı aktaran ‘40 Kuşağı şairleri de kendi dönemlerinde yoğun baskılardan dolayı bulamadıkları ifade alanını elde edebiliyor ve toplumcu şiir iki koldan yükselişini sürdürüyor. Başta İkinci Yeni olmak üzere farklı eğilimlere sahip şairlerin Nâzım Hikmet’i nasıl algıladıklarını ve onun şiiriyle nasıl bir hesaplaşmaya girdiklerini detaylandıran Kahyaoğlu, her şeye rağmen imgeden vazgeçmeden toplumsalcı şiir kurmak isteyen şairlerin varlığını da bunlarla birlikte değerlendiriyor.

Üçüncü bölümde Kahyaoğlu, “Şu ‘Sapkın Mezhep’i Yok Etme Zamanı (1965-1970)” adından da anlaşılacağı üzere İkinci Yeni’ye tepkilerin alevlendiğine vurgu yapıyor ve İkinci Yeni’nin halka sırtını dönen bir şiir olduğu iddiasını sorguluyor. Yapılan eleştirilere karşı İkinci Yeni şairlerinin tepkilerinin −ya da tepkisizliklerinin− dökümünü yapıyor. 1960’ların ikinci yarısında şiirde ivme kazanan toplumsallaşmanın karşısında kendi şiirlerini yazmaya devam ettiklerini, hatta bazı kitapların toplumcu şairlerin kitaplarından fazla bile sattığını söylüyor.

“Genç Kuşağın Hızlı Değişimi (1965-1970)” bölümünde, daha önceki bölümlerde üzerinde pek durulmayan genç kuşak şiirine eğiliyor Kahyaoğlu. 1965 yılıyla birlikte başlayan ve yükselen toplumsal gerilimle paralel giden yeni entelektüel iklimin bu gençleri farklı toplumsal mücadele alanlarına ittiğini; bunun sonucunda, kendilerini sosyalist olarak tanımlayan, ancak poetik anlamda birbirlerinden oldukça uzak anlayışlara sahip iki grubun ortaya çıktığı dile getiriliyor. Bu iki grup genç şairin üretimleriyse şiir ağırlıklı olan edebiyat dergileri üzerinden takip ediliyor.

“1960 Kuşağı ‘Şimdiki Zaman’ın Şiirini Yazıyor (1970-1980)” başlıklı bölümdeyse 1970’lerin şiiri iki ana eğilim olarak ele alınıyor. İlk kısım, Halkın Dostları dergisinin 1970’lerin edebiyat ortamındaki rolüne ayrılmış. Bu şairler, başta İkinci Yeni olmak üzere önceki kuşakların modernist şiir açılımlarına isyan etmelerinin yanı sıra, dönemin toplumcu-gerçekçi şiirine de eleştiri getiriyorlar. Kahyaoğlu, Halkın Dostları şairlerinin bu doğrultuda, özellikle kıdemli toplumcu şairlerden aldıkları tepkileri ayrıntılı biçimde takip ediyor. Devamında ikinci eğilimdeki, 1960’larda doğrudan veya dolaylı yoldan İkinci Yeni etkisinde yazmaya başlayan genç şairlerin bu etkiyi 1970’li yıllarda şiirlerini toplumsallaştırma biçimlerine nasıl yansıttıklarını ve arada ne gibi farklılıklar olduğunu tartışmaya açıyor. 1970’lerin ortalarına geldiğindeyse devrimci sanat ve şiirin ne olduğu, sanatta sloganın yerinin olup olmayacağı yönündeki tartışmalara değiniyor.

“1970’lerde ‘Kıdemli’ Şairler (1970-1980)” bölümünde, çoğu uzun şiir deneyimlerinden gelen, oldukça önemli şair ve şiir anlayışlarının 1970’lerin gerilimli ortamında nasıl bir deneyim ya da dönüşüm yaşadıklarını irdeliyor. Öncelikle, Ahmed Arif’le Enver Gökçe gibi asıl gündemini 1970’li yıllarda oluşturabilen ‘40 Kuşağı şairlerini, devamında da Garip Hareketi’ni ve modernist şiiri takip eden kitleyi; Melih Cevdet Anday, Metin Eloğlu, Behçet Necatigil, Oktay Rifat gibi isimlerin etrafında inceliyor. Her türlü sanatın politikayla bütünleştiği bu ortamda, İkinci Yeni gibi modernist kimliğinden ödün vermeyen şairlerin de olduğunu, hatta bazılarının öznel tarihlerindeki en yetkin kitaplarını bu yıllarda kaleme aldıklarını söylüyor. Son kısımdaysa −kimi apayrı anlayışlardan gelip− halkçı-ulusalcı yönelimlerin etki alanına dahil olan kıdemli şairlerin bu yıllardaki yolculuğunu inceliyor.

Kitabın en hacimli bölümlerinden biri olan “1970’lerin Genç Şiir Eğilimleri (1970-1980)” bölümünde, bu dönemin genç şairlerinin önceki kuşaklara oranla daha slogancı bir şiir yazdıklarını, ancak yaygın kabule rağmen, modern şiir deneyimlerine yeni açılımlar kazandırma çabasında olan genç şairlerin de bulunduğunu söylüyor. Bunun dışında, çoğu genç şairin sosyalist kültürle halkçılık ideolojisini iç içe geçirerek büyük ölçüde halk şiiri, kültürü ve geleneğiyle farklı biçimlerde köprüler kurduğunu belirtiyor. “1970 Kuşağı” gibi bir adlandırmadan bahsedilebilir mi, yoksa ‘60 Kuşağı şiirinin takipçisi olarak mı görülmeli sorularına odaklanıyor. Barış Pirhasan ve Erdal Alova, Yaşar Miraç gibi şairlerden hareketle,Yeni Türkü adlı, halkçı ideolojiye yaslanan ve folklordan beslenen şiir anlayışı üzerinde duruyor. Son olarak, toplumcu kimlikli olsa da, modernist şiirin kazanımlarından vazgeçmeyerek yeni bir şiirsel bileşim/bireşim oluşturma uğraşında olan Enis Batur, İzzet Yasar, Sina Akyol, vb. şairlere yakından bakıyor.

Son ve en uzun başlık olan “Milliyetçi-Muhafazakâr Şiir Geleneğinden Modern İslamcı-Mistik Şiire (1960-1980)” bölümünde, önceki bölümlerden farklı bir yöntem izleyerek bu yirmi yıllık döneme toplu bir bakış sunulmuş. Önce, bahsi geçen şiir anlayışlarının kökenleri dergiler üzerinden takip ediliyor ve yazılmakta olan şiirin karakteristik özellikleri değerlendiriliyor. Modernist şiiri kavrayış biçimlerine ve diğer şiir anlayışları karşısındaki tavırlarına da yer veriliyor. Çıkardıkları dergilerden birkaç istisna dışında kimsenin söz etmediği, hatta bu şiirlerin birbirlerinden ayrı anlayışlar olarak bile görülmedikleri belirtiliyor. Bölümün asıl önemi, Kahyaoğlu’nun yaygın bir yanılgıya işaret etmesidir. Ona göre, modern şiirle ve kültürüyle İslamcı ideoloji arasında kurulmaya çalışılan şiir sentezinin asıl mimarı, idolleştirilen Necip Fazıl değil, Sezai Karakoç ve onun ardından gelen ve İkinci Yeni’den de beslenen genç şairlerdir. Dolayısıyla Kahyaoğlu, sol bir duyarlığa sahip olmasına rağmen, ideolojik sınırların ötesine geçerek son derece nesnel ve kuşatıcı bir perspektifle çözümlemesini tamamlıyor.

Poetik Çıkmaz, Modern Türkçe Şiir Antolojisi ile beraber okunduğunda, 20. yüzyıl modern Türkçe şiirinin estetik özerklik ile politik angajman arasında gidip gelen çok katmanlı yapısını bütüncül bir perspektifle görmeyi mümkün kılıyor. Eserin sunduğu bu derinlikli analiz sayesinde okur sadece ne yazıldığını değil, o şiirin neden ve hangi estetik/politik gerilimlerle yazıldığını da kavrıyor. Bu sayede dönemin şiir ortamındaki karmaşık ilişkiler çok daha anlaşılır hale geliyor. Özellikle edebiyat dergileri üzerinden kurduğu titiz takiple, bu çalışma sadece bir eleştiri kitabı değil, söz konusu yirmi yıllık dönemi araştıracak herkes için temel bir edebiyat tarihi kaynağı niteliği taşıyor.

NOTLAR

[1] Orhan Kahyaoğlu, Poetik Çıkmaz: 1960-1980 Arası Modern Şiir, Yapı Kredi Yayınları, 2026, s. 13.

[2] Orhan Kahyaoğlu, Modern Türkçe Şiir Antolojisi, Cilt 2, Ayrıntı Yayınları, 2015, s. 619.