Kavramların gölgesinde çocuk edebiyatı:

Adalet Tohumu

“Tohum ekebilmek için önce uygun koşulların sağlanması gerekir. Bırakalım çocuklar suçu, macerayı, tehlikeyi edebiyat gibi güvenli bir alanda deneyimleyebilsinler...”

Mara Wilson, Roald Dahl'ın aynı adlı romanından uyarlanan Matilda'da (Danny DeVito, 1996).

GİZEM ARMAN

@e-posta

TARTIŞMA

23 Nisan 2026

PAYLAŞ

Son zamanlarda yaşananlar, çocukluk ve adalet üzerine yeniden düşündürmeli hepimizi. Çocukluk sanıldığı kadar masum, korunaklı bir alan mı? Gerçek bir adalet duygusu nasıl edinilir? Yetişkinler olarak biz çocuklara ne sunuyoruz?

Bugün çocuklar için yayımlanan kitaplar yaşadığımız hayatla ne kadar konuşuyor?

Çocuklarda okuma kültürü erken yaşta nitelikli edebi eserle kurulan bağ ile oluşur; edebiyat gustosu bu bağdan beslenir. Edebiyat dilimizi, algımızı, kavrayışımızı, anlayışımızı şekillendirir. Bu nedenle edebi eserlerin dili özenli, incelikli ve etkili kullanması; herhangi bir insanlık durumunu derinlikli, özgün, estetik biçimde anlatması beklenir.

Klasikler, Türkçe ya da çeviri, yetişkine ya da çocuğa yazılmış olsun; bugün, edebiyatın temel niteliklerine sahip oldukları için hâlâ okunuyor, okur ile bağ kuruyor. Bu nedenle yetişkin edebiyatı, çocuk edebiyatı diye ayırmaksızın şunu söyleyebiliriz ki edebiyat, edebiyattır. Çocukların okuması için yazılan eserlerin ayırt ediciliği, çocuğa görelik ilkesinin göz önünde bulundurulmasından yani çocuğun ilgisinin, bilgisinin, ihtiyaçlarının, dil gelişiminin dikkate alınmasından gelir. Bunun yanında çocuklar için hazırlanan kitaplardaki resimler de büyük öneme sahiptir. Kitaplardaki görseller çocuğun soyutlama, görsel okuma becerilerinin gelişimine katkı sağlarken dilsel, duyusal, duygusal, estetik gelişimine destek olur. Yani çocuklar için kaleme alınan eserler hem görsel hem içerik bakımından yetişkinler için yazılan eserlerden kat be kat özen gerektirmektedir.

Fatih Erdoğan, Çocuklar İçin Yazmak kitabında çocuğa bir şey öğretmek maksadıyla yazılan hikâye kitaplarına “güdümlü eğitim malzemesi”[1] der. Edebiyat bağırmaz, üstten bakmaz, tahakküm kurmaz; duyguları, düşünceleri, yaşantıları sayfalara nakşeder. Edebiyat, “iyi insan olun, ahlaklı olun” demez; “iyi”yi ve “kötü”yü birlikte ele alır, aralarındaki diyalektiği, gerilimleri anlatır. Bu nedenle de MEB’in yeni müfredatla birlikte dağıttığı ders kitaplarındaki o didaktik tonu –iyi ol, ahlaklı ol, erdemli ol– kimi yayınevlerinin çocuklar için yayımladığı hikâye kitaplarında da görmek şaşırtıcı değil. Bu durum, söz konusu yaklaşımın artık ana akım haline gelerek norma dönüştüğünü gösteriyor. Bunlardan biri de Ergün Kazanır mahlaslı yazarın Timaş Yayınlarından çıkan ve her biri yüzer bin adet basılan Adalet Tohumu[2] dizisi.

Dizinin Kazanır tarafından kaleme alınan dört kitabı: Kayıp Çileğin Sırrı: Masumiyet Karinesi, Operasyon Nohut Pilav: Savunma Hakkı, Sıfır Kural Sınıfı: Özgürlüğün Sınırları, Sufle Severler Sahnesi: Suçun Şahsiliği. Amaç çocuklara adalet duygusu kazandırmak; hak, hukuk kavramlarını öğretmek; toplumsal bilinç oluşturmak. Bu, “iyi niyetli” pedagojik bir amaç olarak okunabilir. Ancak kitaplar, edebiyat görünümlü olmakla birlikte belli bir pedagojik anlayışın gölgesinde kalmış durumda. Anlatı, karakter ve dilin, çoğu zaman kendi iç dinamikleriyle gelişen estetik unsurlar olmaktan çok, belirli kavramları görünür kılmaya hizmet eden bir yapı içinde ilerlediğini hikâyelerin pek çok yerinde görmek mümkün.

Birkaç örneğe bakalım. Serinin 1. kitabı Kayıp Çileğin Sırrı: Masumiyet Karinesi’nde maçta yaşanan haksızlık mevzusu çözüldükten hemen sonra Ergün Öğretmen devreye girer:

Çocuklar, bugün çok önemli bir ders aldık. Birisi hakkında karar vermeden önce tüm gerçekleri öğrenmeliyiz. Gerçek dedektifler de böyle yapar, değil mi?[3]

Ardından kavramın tanımı da gelir:

Çocuklar, Masumiyet Karinesi tam da bugün yaşadığımız olay gibidir. Masumiyet ne demek biliyorsunuz: suçsuz, günahsız olmak. Masumiyet Karinesi ise şu demek: bir kişi suçlu olduğu kanıtlanana kadar masum sayılır.[4]

Hikâye, okuru deneyimin içine bırakmak yerine kavramı öğretmek üzere uygun koşulları sağlamakla mükellef olmuştur, yani hikâye araçsallaşmış, edebiyat pedagojikleştirilmiştir.

Bir de serinin 2. kitabı Operasyon Nohut Pilav: Savunma Hakkı üzerinden didaktikliğin farklı, görece gündelik örneğine bakalım:

Yiğit yürürken bir anda yere kapaklanır. Kalktığında kurduğu ilk cümle “Neyse ki ellerim cebimde değildi” cümlesidir. Bu cümle bile okura “Yürürken elini cebine sokma!” diye seslenmektedir. Yoldan geçen yetişkinler hemen yardıma gelir. Biri annesini aramayı teklif eder, diğeri telefon numarasını ezbere bilip bilmediğini sorar. Yiğit ise bu soruya gururla cevap verir: “Elbette biliyorum! İlkokula başladığımda öğrendiğim ilk şeydi. Hiç unutmam.” Ertesi gün okula gittiğinde olanları arkadaşlarıyla paylaşır. Betül “Neyse ki annenin numarasını ezbere biliyormuşsun. Şansına çevrendeki insanlar yardım etmiş” der. Ardından sınıfa gelen Ergün Öğretmen sorar:

“Peki çocuklar, sizler de anne babalarınızın telefon numarasını ezbere biliyor musunuz?”

Çocuklar hep bir ağızdan “Eveeet!” diye bağırırlar.[5]

Bir düşme sahnesi, üç farklı ağızdan aynı mesajı tekrar eder ve sınıfın toplu onayıyla kapanır. Kurgu genel olarak gündelik bir olaydan başlayıp sınıf içinde verilen mesaj ve kavramın açıklanması ile ilerler. Sahneler, anlatının parçası olmaktan çok örnek durumlara dönüşür. Olumsuzluğa asla yer verilmemiş, her şey toz pembe resmedilmiş; okurun eleştirel düşünmesine, farklı yaşam deneyimlerini şahitlik etmesine olanak tanınmamıştır. Dolayısıyla olaylar, belirli davranış kalıplarını ve bilgileri görünür kılmak için kurulmuş gibidir. Bu didaktik yaklaşımın metnin karakter ve dil yapısına nasıl sirayet ettiğini yukarıdaki sahnenin bir kısmını açarak inceleyebiliriz:

Tam o anda Ergün Öğretmen içeri girdi.

— Günaydın çocuklar, dedi gülümseyerek. Görüyorum ki neşeniz yerinde.
…
Öğretmenimiz hafifçe gülümsedi ve ne olduğunu anlatmamı bekledi. Heyecanla başımdan geçenleri paylaştıktan sonra elini anlayışla omzuma koydu.

– Şimdi iyisin ya, ona sevindim, dedi öğretmenimiz. Kaldırım da iyidir umarım.

Bu espri bütün sınıfı güldürdü. Ama sonra yüzündeki gülümseme yerini ciddi bir ifadeye bıraktı.

– Peki çocuklar, sizler de anne babanızın telefon numarasını ezbere biliyor musunuz?

Hep bir ağızdan “Eveeeet!” diye bağırdık.[6]

Yetişkin karakterler açıklayan, yönlendiren, öğüt veren, her zaman gülümseyerek konuşan, çocukları takdir eden figürler olarak konumlanırken çocuk karakterler nazik, uyumlu, söz dinleyen, “doğru davranışı” hızlıca içselleştiren; kritik anlarda büyüklerin öğütlerini hatırlayan, her zaman aferini hak eden, genellikle olaylara hep bir ağızdan katılarak aynı tepkiyi veren kolektif özne olarak temsil ediliyor. Karakterler, öğrenci olmak yanında koro üyesidir bu bakımdan. Ayırt edici özelliklere ve derinliğe sahip değillerdir. Bunlardan en karikatürü Mustafa'dır. Aklı fikri yemekte olan Mustafa, final maçında bile yemesini durduramamıştır. Çocuk gerçekliğini düşündüğümüzde kuralsız ve bencilce davranışlar maçtan atılmaya, hatta kavgaya sebep olabilecekken hikâyede bir nükte gibi işlenmiştir. Karakter, olayları bağlamak için kullanılan bir araç haline gelmiştir.

Bu örnekteki “Hep bir ağızdan” ifadesine benzer şekilde sınıfta olan olaylara neredeyse her zaman, hep birlikte, aynı tepki verilir. Sınıf bir anda coşar, bütün sınıf heyecanlanır, herkes meraklanır, hepsi aynı anda donup kalır… Nitekim dizinin 3. kitabı Sıfır Kural Sınıfı: Özgürlüğün Sınırları’nın sadece bir sayfasında[7] 4 kez “hepimiz” sözcüğü kullanılmıştır.

“Ertesi sabah hepimiz sınıfa normalden çok daha erken gelmiştik.”

“İçindeki kitaba hepimiz küçücük özür notları sıkıştırmıştık.”

“O an hepimiz nefesimizi tutmuştuk.”

“Hepimiz çok üzgünüz, Merve, diye atıldım.”

Aynı şekilde “tam o anda”, “bir anda” ve “gülümseyerek” sözcüklerinin kullanımı da bir bu kadar çoktur. Edebiyatın dil bilincini, estetiği edindirme sorumluluğunun gözden kaçırıldığı görülmektedir.

Dil sorunları yalnızca tekrarlı sözcük seçimleriyle sınırlı kalmıyor; bazı cümlelerde yanlış sözcük kullanımı, anlatım bozuklukları, dil bilgisi hataları ve akıcılığı etkileyen nüanslar dikkat çekiyor. Örneğin “Sınıfın bir kısmını ikişer çikolata verdim”[8] cümlesinde “kısmını” değil “kısmına” olmalıydı. “Pistin tozunu atacağını sanıyordu ama toz yutan o oldu”[9] cümlesinde ise “tozu yutan” ifadesini kullanmak cümleyi daha akıcı yapacaktır. “Kendimi olduğu gibi oyun konsolunun başına ışınladım”[10] ifadesinde “olduğu gibi” bulunulan halde kalmayı, “ışınlamak” ise anında yer değiştirmeyi anlatır. İkisi bir arada anlam çatışması yaratıyor. Atasözü oyunlarında da benzer bir sorun göze çarpıyor: “Misafir umduğunu değil finali bulur”[11] cümlesi “misafir umduğunu değil bulduğunu yer" atasözünden hareketle kurulmuş ama yapı dağıldığı için espri kendini taşıyamıyor. “Bizim kırmızı minibüs kapıda yoksa kesin trafiğe takılmıştı”[12] cümlesinde ise bağlaç olarak da kullanılan “yoksa” sözcüğü 6-10 yaş için kafa karıştırıcı olabilir. “Kafasında şimşek çakmak” [13] deyiminin kimi yerde “Aklımda bir şimşek çaktı” şeklinde ifade edilmesi de bariz hatalardan biridir.

Bunlar ayrı ayrı ele alındığında ihmal edilebilir, küçük hatalar gibi görünebilir; ancak birlikte okunduğunda metinlerin dil bilincindeki zayıflığı açığa çıkarır. Öte yandan okumayı yeni öğrenen, dil kalıplarını henüz içselleştirme sürecindeki çocuklar için hazırlanan kitaplarda her cümlenin hem anlamca hem yapıca örnek oluşturması beklenir.

Üzerine daha pek çok şey söylenebilir ancak asıl mesele bu kitapların neye hizmet ettiği.

TÜİK’in Türkiye’deki Çocuklar 2024 istatistikleri [14] çocukluğun sanıldığı kadar güvenli ve sorunsuz bir alan olmadığını açık biçimde gösteriyor. On üç-on yedi yaş grubundaki çocukların %50,5'i, sınava iyi hazırlanmış olsalar bile kendilerini çok endişeli hissettiklerini belirtiyor. Okul baskısı yalnızca sınavla sınırlı değil: Aynı yaş grubunda çocukların %8,8'i kendini garip ve yabancı, %6,8'i dışlanmış, %6,8'i yalnız hissederken %13,8'i akran zorbalığına maruz kalıyor. Üstelik çocukların ancak %69,1'i kendini mutlu olarak tanımlıyor.

Bütün bu verilere bakıldığında çocukluğun steril, pürüzsüz, idealize bir alan olamadığını; aksine kaygıyı, yalnızlığı, çatışmayı ve kırılmaları derinden barındırdığını görüyoruz. Oysa bugün çocuklar için üretilen pek çok yapıtta temiz yüzlü, çevreci, anlayışlı, akıllı, pozitif davranışlara sahip ideal çocuk profilleri dikkat çekmekte. Yani çocukların özdeşlik kurabilecekleri kahramanlardan hayli uzaklar.

Çocuk edebiyatına mal edilen, yüzer bin küsur basılan, üstelik okumayı yeni öğrenmiş 6-10 yaş grubuna dağıtılan eserlerin daha çok üzerine titrenmeli diye düşünüyorum. Aksi halde kitaplar anne babalar beğensin diye yazıldığında çocuk da edebiyat da araçsallaşarak özne olmaktan çıkar.

Tohum ekebilmek için önce uygun koşulların sağlanması gerekir. Bırakalım çocuklar suçu, macerayı, tehlikeyi edebiyat gibi güvenli bir alanda deneyimleyebilsinler. Tam da bugün Kırmızı Başlıklı Kızı yutan kurda, kötü üvey anneye, cadıya; Huckleberry Finn’e, Jo March’a, Matilda’ya ihtiyacımız var.