Edebiyatın o meşhur makbul eserler listesinden bahsettiğimizde, aslında kulağa biraz soğuk gelen ama bir o kadar da belirleyici olan kanon kavramının tam ortasına düşüyoruz. Yunanca “ölçü” ve “kural” anlamlarına gelen bu kelime, kökeni itibariyle oldukça köklü bir geçmişe sahip. Hikâye aslında kutsal metinler geleneğine dayanıyor. Kilise babalarının hangi metinlerin okunmaya değer, hangilerinin makbul olduğuna karar vermesiyle biçimlenen bu kavram, zamanla dinî sınırları aşarak, edebiyatın ve kültürün o katı hiyerarşisini belirleyen ana unsur haline geliyor.

Bir düşünürü ya da eseri kanona dahil ederek aslında ona bir tür ölümsüzlük bahşetmiş oluyorsunuz. Onu kalıcılıkla, otoriteyle ve mutlak surette okunması gereken bir değerle özdeşleştiriyorsunuz. Ancak bu madalyonun bir de karanlık yüzü var. Kanon sadece bir seçme süreci değil, aynı zamanda devasa bir dışlama mekanizması olabilir.

19. yüzyıldan itibaren ulus devletlerin ortaya çıkmasıyla, kanon bir edebi seçki olmaktan çıkıp ulusal kimlik inşasının en etkili araçlarından biri haline gelmiştir. Benedict Anderson’ın “hayalî cemaat” kavramı çerçevesinden bakıldığında; aynı şiiri ezberleyen, aynı romanı okuyan yurttaşlar, birbirini hiç tanımadan, homojen bir kültürel aidiyete ortak olurlar. Kanon bu homojenliği üretir ve korur. Devlet destekli eğitim politikaları ve kültürel kurumlar aracılığıyla belirli eserler milli olarak damgalanır, müfredata girer, ders kitaplarında nesiller boyu yeniden üretilir. Kanonu anlamak bu nedenle yalnızca edebiyatı değil, toplumun kendisini nasıl kurduğunu ve temsil ettiğini anlamaktır.

Ama kanonun içine girmek her şeyin çözüldüğü anlamına gelmez elbet. Tam tersine, kanonik bir yazar olmak, beraberinde kendine özgü bir tehlikeyi de ortaya çıkarır. Kanonikleşme süreci çoğu zaman yazarın metinlerinin estetik ve düşünsel zenginliğini gölgeler ve onu temsil ettiği ideolojik konum üzerinden okunur hale getirir. Çok katmanlı bir metin ya da üretim, tek bir eksene indirgenme tehlikesi yaşar. Artık o yazar yalnızca bir edebiyatçı değil, belirli bir dönemin, ideolojinin ya da resmî anlatının temsilcisi olur. Canlı, çelişkili ve dönüşen bir özne olmaktan çıkar, tek bir anlama hapsolur. Bu nedenle, kanonu anlamak yalnızca edebiyatı değil, aynı zamanda toplumun kendisini nasıl kurduğunu ve temsil ettiğini anlamak açısından da büyük önem taşır.

Bir süredir Bahadır Çelebi’yle birlikte Daktilo1984 YouTube kanalında “Cumhuriyet’in Edebiyatı” başlıklı bir program yapıyoruz. Bu programda, Türk modernleşmesi bağlamında kanonik eserlerin edebiyat içindeki yerini tartışırken, aynı zamanda kanon dışında bırakılmış metinlerin sunduğu alternatif dönem okumalarına da odaklanıyoruz. Bu programa Yakup Kadri Karaosmanoğlu ile başlamamız doğaldı. Zira Cumhuriyet edebiyatının tartışmasız en merkezî figürlerinden biriydi o. Ancak asıl dikkat çekici olan, kanonun yalnızca kapsayıcı değil, aynı zamanda dışlayıcı bir işlev gördüğü gerçeğini başlangıçta yeterince sorgulamamış olmamızdı.

Yakup Kadri bugün giderek daha az okunan bir yazar. Bir zamanlar lise müfredatlarının merkezinde duran, neredeyse zorunlu bir okuma listesi kalemi olan bu isim, artık birçok öğrencinin zihninde yer bulmakta güçlük çekiyor. Kemalist modernleşmenin anlatıcısı olarak öne çıktığı için, o anlatının eğitimdeki ağırlığı azaldıkça, sessizce geri plana itildi. Kanon bu bakımdan salt estetik bir sıralamadan öte, değişen siyasal iklimlerin nabzını tutan bir gösterge gibi işliyor.

Bu durumun haksızlığını görmek için Yakup Kadri’nin külliyatına kısaca bakmak yeterli. Kiralık Konak, Tanzimat’tan Meşrutiyet’e uzanan kuşak çatışmasını ve “alafranga züppe” tipinin çözülüşünü resmeder. Sodom ve Gomore, işgal İstanbul’unun ahlaki çöküşünü hem öfkeyle hem tiksintiye yakın bir iç sıkışmayla aktarır. Yaban ise Türk edebiyatının en tartışmalı yapıtıdır ve Kurtuluş Savaşı’nın gölgesinde, aydın ile köylü arasındaki o devasa, belki hiç kapanmayacak uçurumu anlatır. Bu romanlar birer kurgu metninden fazlasıdır elbet ve yeni bir ulus inşa etme çabasının hem belgesi hem sorgulamasıdır.

Yakup Kadri portresinin en belirgin hatlarından biri, Kemalizm’e ideolojik bir çerçeve kazandırma arzusudur. 1930’larda çıkardığı Kadro dergisiyle devrimlerin halka yukarıdan aşağıya aktarılması gerektiğini savunmuş, sınıf mücadelesini reddeden, devletçi ve planlı bir kalkınma modelini teorize etmeye çalışmıştır. Aslında Kadro dergisinin imtiyaz sahibi olsa da, bu sistemli niyeti derginin diğer yazarları olan Burhan Belge ve Şevket Süreyya Aydemir kadar paylaştığı konusu da tartışmalıdır. Yakup Kadri’nin Atatürk nezdindeki konumu muhtemelen dergiye bir koruma kılıfı sağlayacağı için bu ekibe dahil edilmiştir. Ankara romanı bu dönemin ürünüdür ve Cumhuriyet’in idealist başlangıcından bürokratik yozlaşmaya geçişi anlatır. Ne var ki, bu ütopya, yazarın bizzat yaşadığı siyasi çekişmeler ve dışlanmışlıklarla kesişince, yerini derin bir yalnızlığa bırakmıştır.

Bütün bu öncüller içinde Yaban elbette özel bir yere sahiptir ve 1932’de yayımlandığında hem tartışmalı hem de kurucu bir metin olarak Türk edebiyatına girmiştir. Yakup Kadri’nin niyeti açıktır aslında. Kemalist devrimlerin neden halka ulaştırılamadığını sorgulayan, Kadro hareketinin edebi bir manifestosu niteliğinde, siyasi bir roman yazmak istiyordu. Sakarya Savaşı sonrasındaki gözlemlerine dayanan ve Anadolu köylüsünü kirlilik, çıkarcılık ve bilinçsizlik gibi temalar üzerinden sert bir dille anlatan bu roman, pek çok okur tarafından tam da bu nedenle ideolojik bir metin olarak etiketlendi. Bu yaftanın haksız olmadığı yerler var elbet. Roman, yazarın Jakoben eğitim anlayışını neredeyse pedagojik bir istekle sahneye taşımakta ziyadesiyle cesurdur.

Ama Yaban’ı yalnızca ideolojik bir metin olarak okumak, romanın en sarsıcı tarafını ıskalamak anlamına gelebilir. Ve Yakup Kadri’nin kanon içinde bir ideoloji temsilcisine indirgenmesi de tam burada, bu ıskalamayla aynı sebepleri paylaşmaktadır.

Yaban romanının kahramanı Ahmet Celal, Kurtuluş Savaşı sırasında kolunu kaybetmiş, sığındığı Anadolu köyüne bir türlü ait olamayan, etrafına öfkeyle ve bir o kadar acıyla bakan bir adamdır. Öfkesi çok yakıcıdır. Yakup Kadri onu salt bir aydın prototipi olarak kurgulamamıştır ama. Ona eşlik eden temel duygu, Ahmet Celal’i bir ideolojinin temsilcisi olmaktan kurtarmaktadır. Yakup Kadri kahramanını etiyle, kemiğiyle, bir yalnızlığın içinde resmetmiştir. Ve bu yalnızlık zaman zaman öyle yoğun boyutlara varır ki, ideolojik bir pozisyondan ziyade, varoluşsal bir yaralanma tüm metni ele geçirir.

Ahmet Celal’in köylülere duyduğu öfke ve nefret, başlangıçta bir aydının halkı aşağılaması gibi okunabilir ve bu okuma yanlış değildir; ama romanın içinde kalarak daha uzun süre baktığınızda başka bir şey daha görürsünüz. Büyük bir çabanın eşlik ettiği bir çıkışsızlık görürsünüz. Köylülerden hiçbiri ona yer açmaz, hiçbiri onu gerçekten kabul etmez. Hiçbiri onu ciddiye almaz. O zaman Ahmet Celal’in öfkesi ulusal bir öfkeden ya da Jakoben bir pencereden daha farklı bir şeye dönüşür. Daha canlı bir şeye... Daha basit bir şeye... Bu öfkenin altında sosyal bir izolasyon yatar aslında; cemiyete dahil edilmemenin verdiği derin yaralanma vardır orada. Öyle ki, karakterin en sert tepkileri bile okurda bir yadırgama değil, içten bir tanıma uyandırmaya başlar. Haklı olmak ile mazur görünmek arasındaki o hassas çizgide dolaşan bir adam vardır romanda.

Ancak Yakup Kadri eli daha da artıracaktır. Psikolojik derinliği artıran başka bir unsur daha girer devreye. Ahmet Celal’in Emine’ye duyduğu tensel arzu. Bu aşk ve tutku, romanın belki de en insan kokan katmanıdır. Siyasi bir vatan aşkından çok daha somut, çok daha acı veren bir motivasyona dönüşür. Sayfa sayfa, sahne sahne… Okuyucu ideolojik gözlüklerini çıkarırsa, bir yerden sonra şunu kabul etmeye başlar; eğer Emine ona karşılık verse, Ahmet Celal’in muhtemelen köylülere duyduğu öfke bu kadar keskin olmayacak. Muhtemelen onları bu kadar suçlamayacak. Karakterin özünde siyasi değil, duygusal bir gerçeklikten beslendiği, okura aslında buralarda verilir. Ahmet Celal yalnızlığa mahkûm edildikçe daha da politik olacaktır.

Ahmet Celal yalnızca ideolojik bir açmaza sıkışmış bir aydın değil, önce tensel ve duygusal bir tatminsizlikle, ardından toplumsal bir dışlanmışlıkla savaşan bir insandır aslında romanda. İşte tam burada, Yaban’ı yıllar boyunca ayakta tutan şey ortaya çıkar. Romanın uzun soluklu etkisi, işlediği aydın-halk çatışmasından –ki bu temayı ele alan başka metinler de var– daha çok, Ahmet Celal’in bu psikolojik yalnızlık imtihanından gelir. Yakup Kadri tezli bir roman yazmak isterken, belki de sanatkâr sezgisi devreye girmiş ve ideolojik çerçeveye direnerek karakterin insani derinliğine teslim olmuştur. Bu teslimiyet, metnin kalıcılığının sırrıdır.

Kanonun yarattığı paradoks burada netleşiyor. Yakup Kadri, Yaban aracılığıyla Kemalist modernleşmenin simgesi olarak kanonlaştırılmış, ama tam da bu yüzden, o ideolojinin sorgulanmaya başlandığı dönemde müfredattan çıkarılmıştır. Oysa romanda asıl kalıcı olan şey ideolojiyle değil, insanlıkla ilgilidir. Bir adamın kırık bedenini, doyumsuz arzusunu, kabul edilmeme acısını ve bütün bunlardan beslenen öfkesini anlatan bir metindir Yaban.

Yakup Kadri’ye yeniden bakmak ve kanon üzerine düşünmek belki de bu yüzden gerekli. Kanonu düşünmek yalnızca kimlerin içeride olduğunu değil, içeride olanların nasıl okunduğunu sorgulamayı da düşünmektir. Kanon bir yazar için görünürlük değil, bazen kalıplaşma ve sıkışma demektir. Hatta belki bazen dipsiz bir unutuş...

Yakup Kadri aslında hep Proust gibi bireysel estetiğe ve psikolojik derinliğe odaklanan bir romancı olmak istediğini, ancak memleketin içinde bulunduğu ağır şartların onu Balzac gibi toplumun sosyal kroniğini tutmaya zorladığını ifade etmiştir hayatının sonlarında. Bu istediği romancıya en çok son yapıtı, Hep O Şarkı’da yaklaşacak olsa da, Yaban romanı yazarın niyeti, yapıtın niyeti ve ortaya çıkan sonuç babında, bize onun romancılığı hakkında daha baştan bir şeyler söylemektedir aslında.

Yakup Kadri’nin toplumsal tanıklık ile bireysel estetik arasında salınan kalemi, aslında Türk modernleşmesinin bizzat kendisinin yaşadığı o büyük gerilimin en dürüst ve estetik kaydıdır muhtemelen. Kim bilir, belki de kanonun yarattığı katı hiyerarşi zayıfladıkça, ideolojik yüklerinden arınmış bir okuma pratiği içinde onu yeniden keşfetmek mümkün olabilecektir.