İhsan’la ilk tanışmamız Mimarlar Odası’nda oldu. ‘80 öncesi Türkiye’deki solun sıkışmışlığı içinde kendilerine vahalar açmaya çalışan sol görüşlü gençlerdik. Sistem eleştirimizi sadece devleti, kapitalizmi değil, var olan sosyalist rejimleri ve solu da kapsayacak bir şekilde genişletmeye çalışıyorduk. İnsan ilişkilerini, gündelik hayatı, hiyerarşik örgütlenmeleri değiştirmeyi amaçlamayan herhangi bir sol yaklaşımı kendimize pek yakın hissetmiyorduk. Mevcut sosyalist rejimlerle ilgili ciddi eleştirilerimiz vardı. Devlet ve kamunun aynılaştırılmasına, bireyin yok sayılmasına, kadın-erkek ilişkilerindeki eşitsizliklere, kent planlamasında bireyi rakama indirgeyen tepeden inmeci yaklaşımlara ateş püskürüyorduk. Demokratik sol bir arayış içindeydik. Kentlerin ve konutların planlanmasında katılımcılığı savunuyorduk. İhsan aramızdaki çimentoyu oluşturan insanlardandı. Bizi bir araya getiriyor, hepimizin fikirlerine sonsuz saygı duyuyor, sıradan dostluklarda hepimize özenle davranıyordu. Eşi Nazan da farklı kişiliğini koruyarak tüm ilişkileri kolaylaştıran bir tavır içindeydi. Aile gibi olmuştuk adeta. İhsan, İTÜ’de iyi bir mimarlık eğitimi almıştı ama meslekçiliği eleştirmekten geri durmuyordu. O da hepimiz gibi mesleği öne çıkarmaktan çok insanı öne çıkaran bir tavır içindeydi. Aslında şimdi geçmişe baktığımızda bizi birbirimize bağlayan şeyin kristalleşmiş fikirlerden çok, yirmi dört saati bir arada geçirmemizi sağlayan ortak bir ruh hali olduğunu fark ediyorum. Her konuyu saatlerce konuşabilmenin şehveti içindeydik. Yeni bir kuşaktık ve dünyayı değiştirmek istiyorduk.

Doğrusu bu tartışmaları aramızda kendisine en çok yakıştıran kişi İhsan’dı. Hiç azalmayan konuşma enerjisiyle girdiği her ortamda kendini sevdirmeyi başarırdı. En aykırı fikirleri bile olağanüstü sempatik bir üslupla savunabilme becerisi vardı onda. İhsan ve eşi Nazan evlerini büyük bir bonkörlük ve misafirperverlikle bize açmıştı. Kısıtlı da olsa tüm olanaklarını her zaman ve her şart altında bizlerle paylaşmaya hazırdılar.

Bitip tükenmek bilmeyen ısrarımızın karşısında duracak güç yoktu. Mimarlar Odası’nda Dünya Şehircilik Günü kutlamasını Dünya Şehircilik Haftası’na dönüştürmeyi ve etkinliklerimizi gecekondu mahallelerinde yapmayı başarmıştık. Bir hafta boyunca grafik çalışmalar yapmış, sergiler, konuşmalar, paneller ve gecekondu halkının oynadığı tiyatro gösterileri düzenlemiş, Şehircilik Günü’nü mesleğin dar kalıplarından dışarı çıkarmayı başarmıştık. Enerjiktik, kararlıydık, isteklerimizi gerçekleştirebilme becerisine sahiptik ama yaşadığımız dönem çok tekinsizdi.

Bütün bu yaşanan heyecanın gerisinde dramatik bir hayat kurgulandığının farkındaydık. Siyasi cinayetlere her gün bir yenisi eklenmekte, halk bezdirilmekte, Türkiye’yi tıpkı Latin Amerika ülkeleri gibi yağmalamak için bir darbe planlanmaktaydı. Bunu elbette fark etmiştik ama engellememizin mümkün olmadığını da biliyorduk. Sonunda beklenen oldu.

Darbe sonrası yaşamımız tamamen değişti. Çok geniş çaplı tutuklamalar yapıldı. Olan biteni kabullenmemiştik. Hiçbir şey yaşamamış gibi kendi kabuğumuza çekilemezdik. Ben yaşadığımız ortamı korumak amacıyla Mimarlar Odası Yönetim Kurulu’na girdim. Ama tabii ki daha sonra odalar da sendikalar gibi kapatıldı. Selimiye’nin kapısında uzun kuyruklar oluştu. Darbe sonrası aramızda toplantılar yaparak Mimarlık dergisini çıkarmayı sürdürmek istedik. Bu arada İhsan eşinden ayrılmış, Nazan, Ankara’ya taşınmıştı. Nazan, Mimarlık dergisinin editörü olmuş, dergiyi mimarlık teorilerinin gelişmesine katkı koyan entelektüel bir çizgiye yükseltmişti. İlber Ortaylı, Ünal Nalbantoğlu, Tevfik Balcıoğlu, Güven Birkan, Çelen Birkan, Ali Artun, Akın Atauz gibi dönemin aydınları zihin açıcı makaleleriyle Mimarlık dergisine katkı koyuyorlardı.

Benim gibi İhsan da yayın kurulu toplantılarına katıldı. Zengin önerileriyle derginin entelektüel çizgisinin geliştirilmesine yardımcı oldu.

Yalnız ilişkilerimiz sürdürülebilir olmaktan çıkmıştı. Toplumsal sorunlarla birlikte kişisel sorunlar da ağır basmaya başlamıştı. Hiçbirimizin işi yoktu, para kazanamıyorduk. Bazen İhsan’la birlikte Ankara’daki yayın toplantılarına gidiyorduk ama cebimizde beş kuruş olmadığı için dönüşümüzde akşam yemeği olarak bir simidi paylaşmak zorunda kalıyorduk.

Nazan’dan hiç istemediği bir şekilde ayrılması İhsan’ı durgunlaştırmıştı. Ayrıca darbe ortamında bizi birleştiren insanlar yavaş yavaş kendi kabuklarına çekilmişlerdi. Bizi tutkuyla birbirimize bağlayan ortak heyecan yok olmuştu. İhsan para nasıl kazanılır bilmiyordu. Bunun için de çok gayretli olduğu da söylenemezdi doğrusu. Ama yine de çaba gösteriyordu. Bir keresinde kapı kapı dolaşarak yeni çıkan bir sıhhi tesisat armatürünün satışını bile yapmayı denemişti. Ressam Deniz Akçin’le (daha sonra Deniz Bilgin) tanışması hayatında yeni bir sayfanın açılmasına neden oldu. Olağanüstü bir insandı Deniz. Güzeldi, dikkatliydi, tüm ilişkilerinde özenliydi. Gerçek olamayacak kadar iyi bir insandı. Gerçek olamayacak kadar da iyi bir ressamdı. Bu dünyaya ait değildi sanki.

Bir ara Libya’ya çalışmaya giden bir arkadaşımız Cihangir’de Pürtelaş Sokak’taki evini bize bıraktı. Orada hep beraber yaşadık. İçimizde sadece ben çalışıyordum. Evi çekip çevirmek o kadar da kolay değildi. Bir akşam eve geldiğimde Deniz ve İhsan’ın polisler tarafından götürüldüğünü öğrendim. Bir süre sonra bırakıldılar ama orada artık kalamadık. Adeta bir çıkmaz sokaktaydık. Kızlı erkekli olarak bir evde kalmamız bile mümkün değildi. İhsan’ın iyice durgunlaştığı bir dönemdi. Okuyor, yazıyor ama bu onun yaşamını kolaylaştırmıyordu. Artık uzun uzun konuşamıyorduk. İhsan uzun uzun susuyordu daha çok. Bir gün ona üniversiteye öğretim üyesi olarak girmesi gerektiğini söyledim. Artık her şey değişmişti. Eski yaşamlarımıza devam edemiyorduk. Benim mezun olduğum okul olan Yıldız Üniversitesi’ne girebileceğini, hatta daha da ileri giderek girmesi gerektiğini söylediğimi hatırlıyorum. Üniversitedeki entelektüel kaliteyi yükseltebilirdi. İhsan oraya çok faza şey katabilirdi. Ama o tam ikna olmadı. O haşarı, özgürlükçü, kurallara karşı çıkan entelektüel genç, üniversitenin katı kuralcı rekabetçi ortamında var olabilir miydi? İlk önce çok isteksizdi. Ama sınava girdi ve kazandı.

Israrımda haklıydım. Yıldız için büyük bir şanstı İhsan. Okulun çok önemli eksikliklerini karşılıyordu. Üniversitenin içe dönüklüğü, asosyalliği ve teori yoksunluğu onunla aşılabilirdi. Bu konularda donanımlıydı. Gerçekten de üniversiteye mimari teorilerin rahatça tartışılabildiği sosyal bir ruh getirdi. İhsan’la birlikte üniversite değişmişti. Yıldız, mimarlık alanındaki teorik tartışmalara ve piyasada başarı kazanmış genç mimarlara da kapısını açmış oldu.

Üniversite çalışmalarıyla birlikte mimarlık piyasasıyla da tanışmış oldu İhsan. Aynı okulda öğretim üyesi olan Mehmet Karaören ve eşiyle birlikte bir süre beraber çalıştılar. O alanda da başarılı olduğunu sanıyorum.

Türkiye artık kapsamlı bir dönüşüm içindeydi. 1986’dan sonra ülkeye büyük para girişleri oldu. Globalleşmenin etkileri her alanda kendini hissettirdi. Kurumsal ve kişisel ilişkiler kısa sürede altüst oldu. ‘80 öncesi birbirleri için canını verecek insanlar şimdi aynı ihaleye teklif verdikleri için birbirlerinin canını alacak hale gelmişti. Zeki ve yetenekli insanları arayan imkân ve fırsat dolu yeni alanlar vardı artık. Gelişen sektörlerde reklamcılık, televizyonculuk, özel üniversite yöneticiliği ve öğretmenliği, turizm, yazılı basın ve tabii ki hızla büyüyen inşaat şirketleri başı çekiyordu. Bu zeki ve yetenekli insanların çoğunun sol görüşlü olması solda büyük bir kırılmaya neden oldu. Hiç ummadığımız insanlar reklamcı, işadamı, hükümet yanlısı, asosyal projelere rahatlıkla imza atabilen mimarlara dönüştü. Kısa sürede o zamanın meşhur tabiriyle köşeyi döndü. Hepimizi içine çekmeye çalışan girdap önümüzde dönüp duruyordu. Çok yakın arkadaşlarımız bir anda Ionesco’nun gergedanları haline dönüşmüştü. Kapitalizm insanları ya başarısızlığa mahkûm ederek ya da başarıyla ödüllendirerek yok ediyordu.

Tüm bu altüst oluş içinde İhsan kısmen de olsa entelektüel hayatını korumaya çalıştı. Defter dergisini çıkaranlar arasındaydı. Deniz Bilgin dergiye harika kapaklar yapıyordu. Ama toplum değişmişti. Artık para fikirlerin önüne geçmişti. Entelektüel hayat tamamen marjinalleşmişti. Burjuvazi bohemliği de satın almıştı. “bohem versus burjuvazi” değildi artık. “Bobo” denen, hem burjuva hem “bohem” olan yapay bir tip yaratılmıştı. O da girdaba kapıldı. Yıldız Üniversitesi’nden ayrıldı, özel bir üniversiteye geçti. Özel üniversiteler kendilerini özgürlükçü olarak pazarlıyorlardı. Eğitim kalitesini arttırmaktan çok tanıtımlarını kolaylaştırmak maksadıyla ünlü isimleri kadrolarına alıyorlardı. Kalitelerini sorgulamak neredeyse imkânsızdı.

‘80 öncesinde de paralı okullar vardı ama “eğitim kamusal bir haktır” diyerek yürüyüşler yapmış, paralı okulları kapattırmıştık. Bu yürüyüşlerin içinde İhsan da olmalıydı. Ama dönem değişmişti. Şimdi bu okulları değil kapattırmak, eleştirmek bile imkânsızlaşmıştı. Hatta devletin katı eğitim sistemine karşı birer alternatif olarak sunuluyorlardı. Kamusal hakları savunmak adeta faşistlikle suçlanıyordu. Sol tamamen meşruiyetini kaybetmişti. O dönemde ülkemizin sayılı aydınlarından birine “Sizce eğitim paralı mı olmalı?” sorusu yöneltildiğinde “Parasız eğitim mi olurmuş” diye cevap verebiliyordu.

Bu altüst oluşlardan İhsan’ın nasıl etkilendiğini tam olarak bildiğimi söyleyemem. Ama özel üniversitede çok başarılı oldu. Artık o hem yönetici, hem öğretmen hem de piyasada sözü geçen bir mimardı. Hatta yazılarıyla piyasada iş yapan mimarlar arasında kimlerin öne çıkartılması gerektiği konusunda yorumlar da yapan saygın bir kişilikti. Sanki yollarımız ayrılmıştı. İhsan artık mesleği öne çıkaran, onun nasıl yapılması gerektiğiyle ilgili sarsılmaz fikirleri olan paralı bir okulun öğretim üyesiydi. Bu sert değişimler yaşanırken, çok sevdiğimiz eşi Deniz Bilgin’in intiharı hepimizi allak bullak etti. Bizler için kabul edilebilir bir şey değildi. İhsan’ın acısını tahayyül bile edemiyorum.

Aradan bir zaman geçti, hayat normalleşti ya da bize öyle geldi. İhsan kendi gibi bir akademisyen olan Tansel’le hayatını birleştirdi. Özel üniversitelerin giderek zorlaşan şartları içinde yaşamlarını sürdürdüler. Birbirlerine destek oldular. İhsan’la her karşılaştığımızda beni bürosuna davet ediyor, ben de gitmeye bir türlü fırsat bulamadığım için kendimi mahcup hissediyordum. Ama onu hep yorgun görüyordum. Her şeyi aynı anda, hem de belli bir kaliteyle yapmaya çalışmaktan yorulduğunu tahmin ediyordum. Sanırım yaşadığı sadece o da değildi. Daha kapsamlı bir yorgunluktu. Farklı düğmelere aynı anda basmanın getirdiği bir yorgunluk muydu? Üniversitede yaşanan ağır rekabetçi ortamın getirdiklerinden mi kaynaklanıyordu? Politik fikirlerindeki değişikliklere uyum sağlamak için gösterdiği çabadan mı? Piyasanın yırtıcı şartlarındaki ilişkilerin getirdiği gerilimlerden mi? Dinlenmesine ayıracağı vakitleri alkol ve sigaralı muhabbetlere ayırmaktan mı? Geçmişte yaşanan acı olayların yarattığı birikimlerden mi? Yoksa hepsi birden mi ya da hiçbiri mi?

Bu soruların cevaplarını gerçekten bilmiyorum.

Öğrencileriyle yaptığı bir yurtdışı gezisinde kendini çok zorlamış olmalıydı. Kalbe giden ana damarlardan birinde yırtılma oldu. Ameliyata karar verildi ve operasyon çok uzun sürdü. Ameliyat sırasında beynine bir pıhtı attı ve felç oldu. Hastanede hep beraber iyileşmesini bekledik. Ne yazık ki felç kalıcı oldu. Bu kadar dinamik bir insanın hareketsizliğe mahkûm yaşaması olacak şey değildi. İhsan’ı çok seven eşi Tansel onu bir dakika bile yalnız bırakmadı. Durumunu dramatize etmedi. Daima yüksek moralle ve neşeyle tedavisine yardımcı oldu. Yıllarca hiç şikâyet etmeden, ortak bir mizah anlayışı geliştirerek İhsan’ı el üstünde tuttu. Tansel’in varlığı biz eski dostlarının içini çok rahatlattı. Emin ellerdeydi.

İhsan fiziksel zorluklarını umursamayarak, Tansel’in de yardımıyla aktif hayatına devam etti. Üniversitede yöneticilik yapmaya, yazılar yazmaya, konferanslar vermeye çalıştı.

Zaman zaman mimarlıkla ilgili yazılarını okuduğumda aslında İhsan’ın eğitimci yanını ne kadar az bildiğimi düşünmüşümdür. Türkiye’nin son derece çalkantılı dönemlerinde yaşamış olmanın ruhumuzda asla tedavi olmayacak derin yaralar bıraktığı bir gerçekti. Yaşadığımız dramlar, kayıplar, siyasi farklılaşmalar asıl konuşmamız gereken konuları konuşmamızı engellemişti adeta. Mimarlıkla ilgili yazılarını bir ya da birkaç kitap haline getirmesi gerektiğini defalarca konuştuğumuzu hatırlıyorum. Ne yazık ki ömrü vefa etmedi.

Türkiye gibiydi İhsan. Ülkenin yaşadığı bütün değişimleri sonuna kadar yaşadı. Bu değişimler yıkıcı da olsa.

Son günlerini yaşadığı hastaneye onunla vedalaşmak için gittim. Birkaç saat karşılıklı sustuk. Konuşamadık. Hastaneden çıkınca kendimi suçlu hissettim.

Gençliğimizin anarşist, kurallara karşı çıkan İhsan’ını özlediğimizi attığı her adımda ona hissettirmiş olabilir miydik? “Sen bizim gençlik kahramanımızsın, hep öyle kalmalısın” mı demiştik her bakışımızda?

Ölümünden sonra Tansel Bilgin’in açık radyodaki konuşması İhsan’ın eğitimciliğiyle ilgiliydi.

İhsan’ın çok az bildiğimiz bu yanını nefis bir şekilde anlattı. Konuşması için kutladım. Teşekkür ettim. İhsan’ın yazılarını kitaplaştıracağını söylemesi ayrıca mutluluk vericiydi.