Arkadaşlıkların da bir bağlamı, doğup yeşerdikleri bir iklim var. İhsan Bilgin’le ‘80’lerin ortalarında, İstanbul’un askerî darbenin ardından hızla büyük alışveriş merkezlerine, plazalara, rezidanslara hazırlandığı yıllarda tanıştık. Şehirde dalgınlık hakkımı elimden alan önce bu ani dönüşüm, şehrin tanıdık yüzünün hızla kaybolması, sonra da şehre şimdi bir mimarın, İhsan’ın gözünden bakıyor olmamdı. Daha ikinci görüşmemizde Levent’te, Maslak yolu girişindeki, bugün artık yerinde olmayan Squibb İlaç Fabrikası binası üzerine bitmek bilmez bir tartışmanın içine çekmişti beni. Güçlü fikirleri olan, kolay kolay geri basmayan biriydi İhsan. Binayı arkadaşlığımızın ilk koşuluymuş gibi sürmüştü önüme. Geçiştirmek istedim, izin vermedi. Binayı önemsememi, dahası sevmemi istiyordu.

Onu bazı fotoğraflarında başı yukarıda bir binaya bakarken, yanındakilere tutkuyla bir şeyler anlatırken görüyoruz. İstanbul’daki sayısız yürüyüşümüzde beni şehrin görünmeyen tarihi üzerine düşünmeye, mekâna müdahale hırsının, sermaye hareketlerinin, birikim rejimlerinin şehirde bıraktığı yara izlerini görmeye çağırdı. Arkadaşlığımızın esas zemini ise neredeyse tanışır tanışmaz yayımlamaya başladığımız Defter (1987-2002) dergisiydi. Derginin on beş yıl boyunca aralıksız çıkabilmiş olmasında İhsan’ın felsefeye, edebiyata, tarihe olan ilgisi kadar, kendi güçlü fikirlerine rağmen farklı uçlar arasında denge kurabilme, derginin duygu dozu arttığında akılda ısrar etme, bu tür dergilerin olmazsa olmazı olan huysuz enerjileri yatıştırma yeteneğinin payı büyüktü.

İhsan Bilgin’i Defter’de bir karşılaştırmalı mimarlık tarihçisi olarak görüyoruz. Karşılaştırmalı çalışmaların (daha çok isim yapmış olanı “karşılaştırmalı edebiyat”) tuzakları yok değildir. Ya Türkiye’de üretilen yapıtları yetersiz bulmak üzere karşılaştırır (“Avrupa’da var, bizde yok”) ya da sanki kapitalizm yokmuş, buralara hiç uğramamış gibi açıklamaktansa perdelemeye çalışan, düşüncenin değil, düşünmemenin koşullarını hazırlayan bir “yerlilik” ya da “kültürel fark” ısrarına (“Türkiye Batı kuramlarıyla incelenemez”) savruluruz. İkisinde de karşılaştırma nesnesi her zaman çoktan yapılmış bir karşılaştırmanın illüstrasyonu olmaktan öteye geçemez.

Bilgin’in mimarlık yazıları farklı bir yol izler. Türkiye şehirlerinin modernleşme hikâyesini büyük hikâyeye, kapitalizm tarihine yerleştirerek başlar Bilgin. Ama bu büyük dönüşümü ufak-büyük rötarlarla dünyanın her yerinde aynı şekilde tekrarlanan bir hikâye olarak değil, benzerlikler ve farklar, tekrarlar ve kopuşlar, genel yasalar ve özgül dinamiklerden oluşan karmaşık bir tarih olarak kurar. 1999 Marmara depreminden sonra yazdığı, felaketlere açık bir kent örüntüsünün nedenlerini tartıştığı, bu örüntüyü ‘40’lardan ‘60’lara uzanan Türkiye modernleşmesinin özgül dinamikleriyle ilişkilendirdiği “Bedelsiz Modernleşme” (1999) bu tür analizin en iyi örneklerinden biridir.

İhsan Bilgin şehirlerde yaşanan dönüşümü hem şehirler üzerinde kurulan egemenliğin, hem şehirle sakinleri arasındaki mesafenin, hem de mimarlığın anahtar kavramlarının (“işlev”, “sembol”, “fark”) dönüşümüyle ilişkilendiren yazılarıyla Defter’de geniş bir şehir kapısı açtı. Gevşek kavramlarla (“çağdaşlık”) idare eden, sızlanmadan öteye geçmeyen (“bizde şehir bilinci eksik”, “bizde yurttaşlık bilinci yok”) şehir yazılarına alternatif olabilecek analitik-politik bir şehir yazısı türü geliştirdi. Ama bunun tek yönlü bir ilişki olmadığını, Defter’in de Bilgin’e yeni kapılar açtığını söylemek gerekir. “Görünmeyen Şehirler” gibi erken yazılarıyla Mimarın Soluğu’nda (2015) bir araya getirdiği, ilki 1999’da sonuncusu 2009’da yayımlanan denemeleri arasındaki farkta belirgin bir Defter etkisi vardır.

Farklı disiplinlerden (mimarlık, siyaset, sosyoloji, edebiyat, felsefe, psikiyatri, mühendislik) gelen insanların buluştuğu, ama “disiplinlerarası çalışmalar”ın henüz bir disipline dönüşmediği bir ara dönemde yayımlanmıştı Defter. George Simmel’le Vüs’at O. Bener’in, Oğuz Atay’la Fakih Hüseyin Sağnıç’ın, Jean Genet’yle Tomris Uyar’ın, Hannah Arendt’le Fatih Özgüven’in, isim vermeden söylersem, felsefeyle konut sorununun, şiirle cezaevi tanıklıklarının, edebiyatla politikanın, psikanalizle toplumsal cinsiyet tartışmalarının, biri diğerinin kenar süsü olmadan bir arada var olabildiği bir dergi olarak tasarlanmıştı. Defter bunu ne kadar başarabildi ayrı konu, ama Bilgin’in erken yazılarıyla Mimarın Soluğu’ndaki denemeleri arasındaki farkta Defter’deki bu yakınlıkların, Bilgin’in dergideki komşularının etkisi büyüktür.

Mimarın Soluğu, İsviçreli mimar Peter Zumthor’un imgenin bir endüstriye, binaların birer ikona, mimarların stara dönüştüğü bir dünyada kendi benzersiz üslubunu nasıl oluşturduğunu anlamaya çalışır. Bilgin burada da erken yazılarında gördüğümüz, konusunu geniş hikâyenin (“kapitalizm”, “modernleşme”) içine yerleştiren kuşatıcı bakışını terk etmez. Ama Zumthor’un farklı yapıtlarındaki prototipleştirilemez çözümleri tartıştığı, mimarın işlerine farklı kapılardan giren bu denemelerde şimdi karşımızda kuramla deneyim, yakın okumayla uzak okuma, tekille tümel arasında mekik dokuyan, kuramın kuşattığı nesneyi aynı zamanda bir deneyim bölgesi olarak kurcalayan, bir yapıya maruz kaldığımızda ne hissettiğimizi de konunun parçası kılan bir İhsan Bilgin vardır. Komşularının etkisi, demiştim: Mimarın Soluğu’ndaki bu mekik hareketinde Adorno’nun, bir üslupta konaklamayı reddeden, kendine durmadan zorluk çıkartan Zumthor imgesinde Orhan Koçak’ın, nesnenin üzerindeki anlam gürültüsünü, sembol yığınlarını, işaret katmanlarını kazıma isteğinde İskender Savaşır’ın izleri görülür. Şehirlerdeki yara izlerini görünür kılan ama avuntudan uzak duran estetik ısrarında yine Adorno’nun etkisi vardır.

Etkilemek, bir cümlenin başka ellerde nasıl zenginleşebildiğini görmek güzeldir. Ama etkilenmek, hayranlığın ya da etkilenme endişesinin esiri olmadan etkilenebilmek, başkasının bizde yaşamaya devam etmesi, daha güzeldir. Geri dönüp baktığımda İhsan’la genç yaşta başlayan arkadaşlığımızı etkileyenle etkilenenin her an yer değiştirdiği bir ilişki olarak hatırlıyorum. Yaşadığım her eve benden önce girip izlerini bıraktı. Cümlelerdeki izler, onlar zaten hep var.