Geçtiğimiz 14 Şubat 2025 Cumartesi günü somut şiirin kurucusu Augusto de Campos 95 yaşını doldurdu. Bu büyük avangardı doğum günü vesilesiyle anmak, ister istemez somut şiir üzerine bir geriye bakışı ve muhasebeyi de gerektiriyor. 14 Şubat 1931’de Sao Paulo’da dünyaya gelen José Augusto Correia de Campos, 1951 yılında O rei menos o reino (krallıksız kral) adlı ilk şiir kitabını çıkarır. Hemen ardından 1952 yılında kardeşi Haroldo de Campos (1929–2003) ve Décio Pignatari (1927–2012) ile birlikte Noigandres adlı, somut şiirin adresi olacak edebiyat dergisini yayımlamaya başlar. “Noigandres”, adını trubadur şairi Arnaut Daniel’in bir dizesindeki iki sözcüğün birleşmesinden alır: “E jois lo grans, e l'olors d'enoi gandres” (sıkılmanın sürüklediği bir şey).

İlk kez 1924 yılında Theo van Doesburg tarafından ortaya atılan somut sanat kavramı, 1930 yılında Art concret grubunun kuruluşunda bir manifestoda yayınlanır. Matematiksel-geometrik temellere dayanan bir sanat akımı olarak tanımlanan somut sanat, maddi gerçeklikte var olan hiçbir şeyi soyutlamaması, aksine manevi olanı maddileştirmesi, sembolik bir anlam da taşımaması ve aşağı yukarı tamamen geometrik yapılardan oluşması itibariyle gerçek anlamda soyut değildir.

Ardından 1948 yılında Pierre Schaeffer’in (1910–1995), bilinen ilk somut müzik parçası olan "etude aux chemins de fer"i Paris’teki Batignolles Garı’nda onun talimatlarına göre “doğaçlama” yapan altı makinistin yardımıyla gerçekleştirdiği şimendifer kayıtlarından oluşur. “Gürültü” olarak görülecek, gerçeklikten alıntılanan bant kayıtlarından oluşan sesler böylece ilk somut müzik yapıtını oluştururlar. 

İşte bu tarihten sonra Sao Paulo’da Noigandres grubuyla birlikte Augusto de Campos bilinen ilk somut şiirlerini yayımlamaya başlar. Daha sonra her yerde olacağı gibi burada da somut şiir, sözcüklerin maddi yanını oluşturan kâğıt üzerindeki leke ve kulağa çalınan sesle belirlenir. Somut şiirin “ön bilgi gerektirmeyen” ve “doğrudan” bir şiir oluşu burada özellikle öne çıkar. Bu ön bilgi gerektirmeme, yani kolayca nüfuz edilebilen görsel ve işitsel nitelikleri, zamanın Brezilyası’nda düşük veya zayıf okuryazarlığın gereği ve çözümü olarak ele alınır.

Daha sonra somut şiirin ‘bulucuları’ olarak adı geçecek iki ad, Öyvind Fahlström (1928–1976) ve Eugen Gomringer (1925–2025) somut şiirin ilk kez Brezilya’da ortaya çıktığı olgusunu genellikle geçiştirirler. Oysa 1953 yılında Odyssé adlı dergide “Somut Şiir Manifestosu”nu (“Hipy Papy Bthuthdth Thuthda Bthuthdy”) yayımlayan Fahlström Sao Paulo doğumludur; 1 Ağustos 1954 tarihinde Neuer Zürcher Zeitung adlı İsviçre gazetesinde somut şiirin kuruluş manifestosu olarak  görülen, “dizeden konstellasyona” adlı metnini yayımlayan Gomringer ise Bolivya’da bir yerleşim olan Cachuela Esperanza doğumludur. Somut şiir bildiğim kadarıyla Batı veya Kuzey çıkışlı olmayan tek avangart harekettir ve dahası en ulus-ötesi avangart akımdır. Bu yanıyla Alman ve Avusturyalı şairler tarafından yazılacak somut şiiri de etkilemiştir.

Noigandres tarafından tanıtılan somut şiir, 1960'ların sonunda Caetano Veloso, Gilberto Gil, Gal Costa, Chico Buarque, José Carlos Capinam, Jards Macalé ve diğerleri gibi Tropicalismo[*] sanatçıları üzerinde büyük bir etki yaratır. Aynı zamanda somut şiir, modern Brezilya müziğine de girer. Brezilya somut şiiri, özellikle 1970'lerden itibaren toplumun her kesiminde kelimenin grafiksel yenilenmesine yol açar ve bu şiirin yenilikleri reklamcılıkta ve siyasi propagandada da kullanılır. Günümüzde Arnaldo Antunes gibi sanatçılar bu geleneği sürdürüyor.

“viva vaia” (yaşa/yuh) adlı somut şiirinin öyküsü ilginçtir. Caetano Veloso’nun bir konserinde ulusal solcularla Veloso’nun sevenleri karşı karşıya gelir ve “yaşa” ve “yuh” bağırışları birbirine karışır. Bu sözcüklerin semantik karşıtlıkları fonetik benzerlikleriyle bir arada durmaktadır. Yani birbirlerine çatışan tezahüratlar aslında aynı yapıdan oluşmaktadır. Ardından gittiği Meksika’daki piramitlerde üçgen yapıları gören Campos için şiir bitmiştir. 

Berrak, çoğulcu ve çok yönlü bir şiir kurar. Şiir kitaplarından bazılarının adları Poetamenos (1953), Poemóbiles (1974), Despoesia (1994), Não (2003) ‘yeni başlangıçlar’, ‘olumsuzlama’ ve ‘hız’ düşüncelerinin onun şiirini de belirlediğini gösterir. Ve somut şiirin tüm bu ulus-aşırı niteliğine karşın son yetmiş yılda Brezilya denince akla Augusto de Campos ve Augusto de Campos deyince de Brezilya gelmiş.

Campos aynı zamanda çevirmen olarak da Portekizce edebiyata katkıda bulunur. Kimler yoktur ki kazandırdıkları arasında: Stéphane Mallarmé, James Joyce (Finnegans Wake), Ezra Pound (The Cantos), Gertrude Stein, Vladimir Mayakovsky, Arnaut Daniel, Rainer Maria Rilke ve E. E. Cummings.

1980’den itibaren yeni medyayla deneylere girişir: şiirlerini elektronik reklam panolarında, videotext sistemlerinde, neon ışıkta, hologram ve lazerle, bilgisayar grafikleriyle ve ses ile müziği içeren multimedya etkinliklerinde sunar. Modern müzik üzerine eleştiri yazıları yazar. Bir avangardın ne olduğuna dair bakış sunar bize.

Nice yıllara Augusto de Campos!

[*] Tropicalismo olarak adlandırılan bu tarz, Bossa Nova, halk müziği, Amerikan rock müziği ve klasik müzik avangardının (özellikle Karlheinz Stockhausen) etkilerini bir araya getirdi. Tropicália ou panis et circensis albümü, Tropicalistlerin müzikal ve sözel fikirlerini manifesto niteliğinde ifade etti.