13 Temmuz 2023
Tibor Déry’nin Dev isimli kitabı, kısa bir roman uzunluğundaki “Dev” ile “Aşk” ve “Tuğla Duvarın Arkasında” isimli üç kısa öyküden oluşuyor. Üç öykü de birbirinden ayrı gibi görünse de, “büyük resme” baktığımızda bir bütünün üç farklı halini yansıttığından, Déry’nin kitabını üç kısma ayırdığını söyleyebiliriz.
Tibor Déry varlıklı bir anne ve babanın çocuğu olarak 1894 yılında Budapeşte’de doğmuş. Babası fabrikatör olan Déry’nin annesi de ensesi kalın, zengin bir Avusturyalı Yahudi ailenin üyesiymiş. 1911 yılında Budapeşte Ticaret Akademisi’nden mezun olan Déry daha sonra St. Gallen’de bir yıl Almanca eğitimi almış. Transilvanya’da geçirdiği bir dönemin ardından tekrar Budapeşte’ye dönerek kereste işi yapan amcasının yanında işe başlamış. Burada işçileri yakından gözlemleme fırsatı bulan yazar hafif hafif yazı işlerine de meylederek ilk öykü, şiir ve denemelerini kaleme almış. Bu yazıların bir kısmı 1917 ile 1919 yılları arasında Nyugat adlı dergide yayımlanmış. Birinci Dünya Savaşı patlak verince Macaristan Komünist Partisi’ne katılmış. Siyasi görüşleri nedeniyle birkaç kere tutuklanan Déry uzun süre sansüre uğramış ve siyasi rejimin sıkı denetimine maruz kalmış. 1956 yılında Georg Lukacs ve Gyula Háy’la birlikte hükümeti aleyhtarı söylemlerde bulunduğu için partiden ihraç edilmiş. Aynı yıl Macaristan’daki keyfi kısıtlamaları eleştiren “Niki: The Story of a Dog” masalını yazmış. 1957 yılında da 9 yıllık hapse mahkûm edilmiş. 18 Ocak 1977 yılında hayatını kaybetmiş.
Açlığın, sefaletin, garibanlığın panoraması
Tibor Déry toplumsal gerçekçi olarak niteleyebileceğimiz eserleriyle sadece savaş sonrası Macaristanı’nı mercek altına alıyor olsa da, genele vurduğumuzda işlediği konular insanlığın kadim dertlerinden derin izler taşıdığı için, Déry, Macaristan’ın dışında, tüm dünyanın tanıdığı bir yazar olarak hâlâ önemini koruyor. Onun bu kıymetinde önemli bir etkisi olan çalışmalarından biri de hiç kuşkusuz ki Dev adlı kitabı. İlk kez 1968 yılında yayımlanan, kısa bir süre önce de Ülkü Tamer çevirisiyle Ketebe Yayınları etiketiyle okuyucuyla buluşan Dev, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından açlık, sefalet, garibanlık, hüznün dolaştığı Budapeşte sokaklarında gezinen satırların doldurduğu, kısa bir roman uzunluğundaki “Dev” ile “Aşk” ve “Tuğla Duvarın Arkasında” isimli üç kısa öyküden oluşuyor. Üç öykü de birbirinden ayrı gibi görünse de, “büyük resme” baktığımızda bir bütünün üç farklı halini yansıttığından, Déry’nin kitabını üç kısma ayırdığını söyleyebiliriz.
“Yakınlardaki bir kapı aralığında, kadının biri, önündeki tahta tablaya dizip sineklerden korumak için de üstlerini ince bir tülle örttüğü pandispanyaları sergiliyordu; yanında duran ak saçlı, gözlüklü bir adam da çevrelerini saran kalabalığa maya ve bir çift sarı kundura satmaya çalışıyordu. Öteye, alana kurulmuş sabah pazarı cıvıl cıvıldı. Satıcılar, ağızlarına kadar dolu çayevlerinin önlerine sıralanmışlar, eski elbiseler, hamur tatlıları, beyaz ekmekler, tahta bavullar, elden düşme kadın çamaşırları, çakmaklar, kol saatleri satıyorlardı; adamın biri, elindeki gıcır gıcır denizci fenerlerini sallayıp duruyordu; çizgili bir erkek pantolonunu giymiş, başına da yeşil bir eşarp bağlamış yaşlı, gözlüklü bir kadın, yanındaki kanaryayı salamla değiş-tokuş etmeye çalışıyordu. Saat satanların çevresini Rus askerleri, Rus askerlerinin çevresini de Çekçe ve Sırpça konuşan gönüllü çevirmenler almıştı…”
İşte böyle bir panoramayla karşılıyor Déry’nin uzun öyküsü “Dev” okuru. Önce savaşla dağılan, sonra da halkı çulsuzluktan kıran bir rejimin hükmettiği Budapeşte sokaklarında bir tas aş için yırtınan insanların arasında öykünün bel kemiğini oluşturan Juli’yle dev István Kovács’ın aşkı. Herkes gibi sokaklarda karnının doyurmak için aranırken ya da günü devirip geceye sağ salim teslim olarak bir günü daha “yaşayarak” atlatmayı beklerken görüyor insan azmanı Kovács’ı. Juli fırlama, çıtı pıtı, dilinde kemik olmayan bir kız. Kovács ise, “insanların bencilliği kadar büyük ellere”, “ayaklanan bir ulusunki kadar” kocaman ayaklara sahip saftirik bir dev. Juli zıpırca sataşıyor Kovács’a. Dev de kendince bir şeyler geveliyor. O an başlıyor ikisinin arasındaki aşk. Kovács bir odun deposunda bekçi. Juli’yle beraber odunları yatak, çuvalları yastık yaptıkları tek göz yerde yaşıyorlar. Nasıl olduysa Kovács bir gün etle geliyor eve. Etraftaki tüm garibanları “ziyafete” çağırıyor çift. Bünyeler o kadar halsiz ki, bir tek şarapla kafalar dumanlanıyor. Kovács halinden memnun. Uzaktan gözlüyor bu mutlu insanları. Onlar kemiklerdeki et kalıntılarını dişledikçe tatlı niyetine, daha da artıyor sevimli devin mutluluğu.
Tuhaf bir münakaşa çıkıyor ilerleyen saatlerde. Şu an için tuhaf, o zaman için normal. Zira öykünün moruk cingözünün o akşam dediği gibi, “bugün bir kilo una kandırılmayacak kadın yoktur”. Mesele de aşağı yukarı böyle bir sebepten çıkıyor ve o gece Juli’yle Kovács arasındaki ipler önce gevşiyor, açlığın bastırarak devam ettiği günler, haftalar ve aylar sonra da kopuyor. Kaçıyor Juli karın tokluğuna. Zaten yarım aklı olan dev Kovács toptan fıydırıyor kalanını da içinde bir yerlere. Gerçek bir görünümle başlayan öykü bir masal gibi böyle sonlanıyor…
Başka bir Godot hikâyesi
İkinci öykü “Aşk”ta, 7 yıllık mahpusluktan sonra salıverilen B.’nin –aslında kim olduğunu tahmin etmek zor değil– hapisten çıktıktan sonra bir taksiyle doğruca karısına ve oğluna giderken ona eşlik eden çehresi değişmiş Budapeşte sokaklarını izleyişine şahit oluyoruz. Aynı değişimin B’nin evine de sirayet ettiğine ve onun Godot misali bir türlü gelmek bilmeyen karısını ve oğlunu beklemesinin getirdiği umutsuzluğa… Son öykü “Tuğla Duvarın Arkasında”da ise yine yoksulluğun başka bir yüzüyle tanıştırıyor bizi Déry. 20 yıldır aynı fabrikada hem ustabaşı hem disiplin kurulu üyesi olan Bodi, işçilerin fabrikadaki derileri arakladığını görüyor. Durumu yöneticilere bildirmek zorunda kalıyor. Derileri çalan işçiler yargılanırken, bu sefer Bodi bir “hırsıza” dönüşüyor ve tekeri döndürmek için diğer işçilerin zamanından çalmaya başlıyor.
Tibor Déry farklı yönetmenler tarafından çekilen aynı hikâyelerin tek filmde buluşması misali bir kitap sunuyor okura. Üç öykü de teknik, karakter, biçim bakımından farklılıklar taşısa da, anlam itibariyle ortak noktada buluşuyor. İçinden geçtiği ortamı yumuşak, sade, ancak gerçekçi bir dille anlatarak karşı tarafı bu ortama sokan Déry, neden büyük bir yazar olduğunu bu öykülerle ispatlıyor.