“Yayımcılık, yani bir sanat yapıtını kitap haline getirmek sanıldığı kadar kolay bir iş değil.”

–Memet Fuat, Kitap Eleştirileri

Bir metni yayımlamak için çalışmaya başladığımda yapacaklarımı, dikkat etmem gerekenleri yazdığım defterler tutuyorum. Sorunları, çözümleri, önemli değişiklikleri, dipnotlarda kullandığım yöntemi, gerekliyse sözlük ve dizinin nasıl yapılacağını vb. de kaydediyorum. Birlikte çalıştığım ekip arkadaşlarıma soracaklarımı, onların dikkat etmesi gerekenleri de ekliyorum.

Bir yazarın birden çok eserini ya da bir dizi kitap hazırlayacaksam bu defterler bir yol haritasına dönüşüyor. Böylece bir sonraki çalışmaya başlarken elimde hızla yapabileceğim düzeltmeler oluyor, yeni metni daha önce bulduğum çözümler ışığında okumak da işimi kolaylaştırıyor. Kitaplar arasında yayına hazırlama açısından tutarlılık da kendiliğinden oluşmaya başlıyor. Bu çalışma yöntemi projeyi devretmem gerektiğinde de çok işe yarıyor.

Bir yazarın yazma yolculuğuna eşlik ederken ve bir çevirmenle çalışırken farklı türden notlar alsam da, bu defterler bir editörün nasıl düşündüğünü ortaya çıkarıyor bana kalırsa... Bu yazıda editörler ve editör adaylarına yol gösterici kitaplar seçerken “Nasıl düşünmeliyim?” diye soran öğrencilerimin sorusuna yanıt vermeye çalıştım.

Thinking Like Your Editor

Harper Collins’in genel müdür yardımcısı ve yayın yönetmeni Hugh Van Dusen’in “45 yıl boyunca bu kitabın sunduğundan daha iyi öğütler hiç okumadım” dediği Thinking Like Your Editor, Amerika’da editörlerin kurmaca dışı metinler yazmak isteyenlere en çok önerdikleri kitap olarak biliniyor.

Yazar ya da yazar adaylarına ana fikri kaybetmeksizin bir akademik çalışmayı genel bir okuyucuya göre uyarlamanın, karmaşık fikirleri basit bir yapıda yazmanın yollarının anlatıldığı kitapta, yayınevine dosya gönderirken editörlerin görmezden gelemeyeceği bir teklifin nasıl yazılacağı gibi “sırlar” da veriliyor.

Oxford University Press ve Pantheon Books’un kıdemli editörü Susan Rabiner ve uzun yıllardır sektörde bağımsız projelerde çalışan Alfred Fortunato okuyucu kitleyi tanımanın önemine sürekli vurgu yaparak metnin planlanmasından başlayıp yayınevine teklif sunma, örnek metin gönderme, geri bildirimler doğrultusunda çalışmayı değiştirme, genişletme gibi girişten sonuca bir metnin yazımına ve bölüm bölüm hazırlanmasına dair önemli bir yol göstericilik yapıyor ve pek çok örnek veriyorlar.

Kurmaca metinler yazmaya yönelik kitapların sayısı giderek artarken kurmaca dışı yazmaya dair kaynak arayanlara önerebileceğim Thinking Like Your Editor’ün sonundaki dizine değinmeden geçemeyeceğim, dizin bu alanda çalışacaklar için başlı başına bir bilinmesi gerekenler dökümü. Bu vesileyle hatırlatmış olayım, dizin önemli!

Türkiye’de Yayıncılığın Hafızası

Türkiye’de Yayıncılığın Hafızası 1970’lerden günümüze gelen ya da yayıncılık dünyasında yer edinmiş, yeni yollar açmış yayınevlerinin sahipleri ve yayın politikalarını belirleyen editörlerle yapılan sözlü görüşmelerden oluşuyor. Ezel Erverdi, Fahri Aral, Sabri Koz, İlbay Kahraman, Tanıl Bora, Müge Gürsoy Sökmen, Elif Akkaya gibi isimlerin de yer aldığı 22 kişiyle yapılan görüşmeler, Türkiye’de yayıncılığın serüvenini ve dönüşümünü, zorluklarını ve kazanımlarını daha iyi anlamamızı sağlıyor. Büşra Bulut ve Lütfü Sunar’ın titiz çalışmasıyla yayımlanan kitap Türkiye’de yayıncılığının kültür dünyasına katkısını, siyasal ve sivil alanda üstlendiği rolü de hatırlatıyor.

Dergi yayıncılarıyla yapılan sözlü tarih görüşmelerinden oluşan Sesler ve İzler’le birlikte alanın önemli kaynakları arasında yer alan görüşmeleri projenin internet sitesinden izlemeniz de mümkün.

Böyle çalışmaların çoğalması yayıncılık hafızasının oluşmasını sağlayacağı gibi, deneyimlerin paylaşılması ve aktarılması açısından da gerekli. Yayınevlerinin arşivleri kullanılarak yazılacak yayınevi tarihçeleri de alanın önemli bir eksiğini giderecektir.

Marbach

Yeri gelmişken dünyanın en önemli edebiyat arşivi olduğunu düşündüğüm Alman Edebiyat Arşivi Marbach’ın bünyesindeki yayıncılık arşivini de anmak isterim.

Almanya’nın en eski yayınevi olan ve 1639’da kurulan Cotta Verlag’ın arşivinin devralınması için 1955’te kurulan Alman Edebiyat Arşivi Marbach’ın temel görevleri arasında yayınevi ve dergi yazı işleri arşivlerinin satın alınması yoluyla Almanya yayıncılık arşivlerini korumak yer alıyor. Cotta Arşivi adı verilen bu arşiv pek çok araştırmacının çalışmalarına kaynak sağlıyor ve kullanıcı sayısı da giderek artıyor. Üstelik arşiv de her geçen gün büyüyor. Ağırlıklı olarak Almanca edebiyat yayıncısı olan yayınevlerinin koleksiyonlarını bir araya getiren arşivde Bremer Presse, Claassen, Cotta, Deutsche Verlags-Anstalt, Diederichs, S. Fischer, Kippenberg/Insel, Klostermann, Langen-Müller, Limes, Luchterhand, März, Piper, Rowohlt, Lambert Schneider, Stahlberg, Steegemann, Suhrkamp, ​​​​Weismann ve Carl Winter gibi yayınevlerinin çok sayıda önemli dokümanı korunuyor. Mektuplar, sözleşmeler, ilk nüshalar ve üzerinde çalışılmış kopyaları bir eserin nasıl ortaya çıktığını bir kez daha gösteriyor.

Arşivde neler var, bir bakmak isterseniz buraya tıklayınız. Almanya’nın bu en eski yayınevi hakkında bilgi almak için ise şurayı...

Arşiv binasının bir parçası olan Literatur Modern müzesi de oldukça etkili sergileme teknikleriyle bu arşivden özel malzemeleri tematik olarak edebiyat severlerle buluşturuyor.

Kitap Eleştirileri

Yayıncılıkla ilgili her konuşmamda, her dersimde adını andığım, Türkiye yayıncılığının en önemli ismi olduğunu düşündüğüm Memet Fuat’a çok şey borçluyuz. Bir kitabın nasıl hazırlanacağını, dizgisinden sayfa düzenine, düzeltisinden arka kapağının yazılmasına kadar yapılması gerekenleri bizzat tüm yayıncılığında uygulayıp birlikte çalıştığı kişilere de öğreten Memet Fuat kitapların her şeyiyle ilgilenen, özel bir yayıncıdır. Kitaplar hakkında yazarken de sadece içerikleri ya da çevirileriyle ilgilenmeyip onların nasıl yapıldığına dair görüşlerini ve eleştirilerini de dile getirmiştir. Kitap Eleştirileri başlığı altında bir araya getirdiği kitaplarla ilgili yazıları editörlerin nelere dikkat etmesi gerektiğini anlatan ipuçlarıyla dolu.

Bir metnin ilk okuru olan editör, o metnin ilk eleştirmenidir aynı zamanda. Bu nedenle eğer nelere dikkat etmesi gerektiğini sistemli bir biçimde belirleyebilmişse, hem yazara hem de metne çok yardım edebilecektir. Bu nedenle editörlük derslerimde katılımcılara metin ve kitap eleştirisi okumalarını, orada yapılan eleştirileri tasnif edip kendilerine bir kılavuz hazırlamalarını öneriyorum. Kitap Eleştirileri de bu önerilerimin başında geliyor, bütün diğer kitapları gibi.

Memet Fuat kimi kitaplarda gördüğü dizgi yanlışlarını, anlatım bozukluklarını, özel isimlerin yanlış yazılmasından kaynaklanan sorunları, çeviri hatalarını gösterirken özenle yapılmış, iyi tasarlanmış ve yayıncılık açısından yenilikçi ve değerli bulduğu kitapları da çalışmaları hazırlayan, tasarlayan kişileri anarak tebrik ediyor. Böylece yayıncılık tarihimizin gizli kahramanlarını da gün yüzüne çıkarıyor.

Virginia Woolf’tan Yazarlık Dersleri

Yirmi yılı aşkın süredir Columbia Üniversitesi’nde yazarlık dersleri veren Danell Jones, Virginia Woolf’u bir sınıfta yazarlık dersi verirken hayal edince ortaya bu kitap çıkmış. Kitapta öğrencilerle uygulamalı biçimde yapılan yedi ders var. Yazar kitaptaki sınıf ortamı hayalî olsa da ders içeriklerini yıllar boyu Woolf’un yazdıklarını okuyup inceleyerek oluşturduğunu önsözde belirtiyor.

Woolf’un yaşamından, yazma alışkanlığından ve düşüncelerinden yola çıkarak kurgulanmış olan “Yazma Alışkanlığı Kazanmak”, “Çalışmak”, “Üretmek”, “Yürümek”, “Okumak”, “Yayımlatmak”, “Şüphe Duymak” bölümlerinin / derslerinin sonunda “Yazarlık Yolunda” başlığı altında katılımcılara yazma alışkanlıklarını katılımcıların yapabileceği uygulamalara yer verilmiş. Derslerden sonra “Önerilen Okumalar”da Virginia Woolf’u nereden, nasıl okumaya başlayacağımıza dair öneriler yer alırken, “Kurmaca Notları”, “Hatırat Notları”, “Şiir Notları” başlıklarının altında ise ve Woolf’un izinde bazı alıştırmalara yer veriliyor.

Virginia Woolf’tan Yazarlık Dersleri’ni kurgu tekniği açısından çok başarılı bulduğumu, yazarın yönteminin çok etkileyici olduğunu da eklemeliyim. Editörlerin yazarlarına mutlaka önermesi gereken bir kitap.

Çeviri'Bilirsin

Çeviri editörlüğü hem uzmanlık isteyen bir iş hem de “çeviride tek doğru yoktur” düsturu gereği karar alırken, metinlerle uğraşırken çok zorlanılan bir alan. “Çeviri editörü çevirmene ne kadar yardım eder; hatta ne zaman yardım eder; metnin çevrildiği dildeki sahibi olarak kabul ettiğimiz çevirmenlerin eserlerine nasıl yaklaşacağız?” soruları yolun başında hepimizin aklında olanlar. Söz konusu edebiyat çevirisi olunca işler daha da karmaşıklaşıyor. Bu nedenle çeviri yöntemleri hakkındaki uygulamalı kitaplar bir editör olarak bize dikkat etmemiz gerekenleri göstereceği gibi, yeni bakış açıları da kazandıracaktır.

James Joyce çevirileriyle tanıdığımız Fuat Sevimay, Çeviri Bilirsin’de çevirmen olmak isteyenlere olduğu kadar çeviri editörü olacaklara da rehberlik ediyor. Seçtiği deneme çevirileri üzerinden hataları, eksikleri gösteren Sevimay, her deneme çevirisinin sonunda dikkat edilmesi gerekenlere dair uzun açıklamalar yapıyor.

“Bir çeviri editörü çevirmenle çalışmaya başlarken nelere dikkat etmeli?” sorusu benim de derslerde hep hatırlattığım bir soru. Fuat Sevimay’ın kitaba yayılan önerilerinden bir liste yapmak mümkün. Örneğin: “Düzyazı metinlere sızan şiir, şarkı ve benzeri bölümler okur algısının yüksek olduğu dizelerdir. Çevirisine de ayrıca dikkat edilmelidir.” (s. 28) “Cümlelerimiz arasında İngilizce dışında Latince ifade ve terimler var. En başta bu ifadelere nasıl yaklaşacağımıza dair vereceğimiz kararlar (çevirmek, dipnot vermek, vb.) tüm metin boyunca tutarlılıkla devam etmelidir.” (s. 51-52)

Derslerde verdiğim en önemli ipuçlarından birini de yazayım. Bir kitabın dizini varsa, dizini en başta çevirmek, terimlerin, kişi, ülke, kurum adlarının Türkçede nasıl kullanıldığını ve nasıl çevrilip yazılacağını belirlemek kontrol aşamasında işimizi çok kolaylaştıracaktır.

Kitabın son bölümünde Fuat Sevimay “Yeni Başlayacaklara Tavsiyeler ve Sektörel Bilgiler” başlığı altında çok önemli noktalarda hem çevirmen adaylarına hem de yayınevlerine çalışma koşulları ve yapılması gerekenler hakkında açıklamalarda bulunuyor.

Çocuklar için demeyin: Hayal Kasabası

Hayal Yayınevi’nin Hayaltoplayan adlı bir editörü vardır. Hayal kasabasındaki çocukların ona getirdiği hikâyeleri yayımlar. Ancak bilgisayar oyunlarının hızla yayılmasıyla çocuklar ve gençler kitap okumaz olunca işleri bozulur, yayınevini de, kitapçısını da satmak zorunda kalır. Yayınevini satın alan Hayalseçen adlı yeni editör ise çocukların hikâyelerini değersiz bulup onları yakar. Ve işler karışır...

Çocukların hayal gücünden yola çıkarak onları kitaplarla buluşturan Hayaltoplayan çocuklara kitapları sevdirmek için onları işin bir parçası yapmıştır. Çocuklar kısa bir süre sonra bilgisayar oyunlarından da sıkılınca çareyi kasabaya bir kütüphane kurmakta bulurlar.

Hayal Kasabası çocuklara kitaplar aracılığıyla ulaşan bir editörün hikâyesi... Okuma kültürünün yaygınlaşmasında çocuklar için uygun kitabın seçilmesine dair de çok iyi bir örnek.

Elma Yayınevi de Hayaltoplayan editör gibi çocukları kitapların bir parçası yaptıkları çok güzel bir proje üretmiş: Kitabın Mutfağı. Detayları için siteye bakabilirsiniz.

Bunlar da var...

• Memet Fuat’ın yayıncılığına dair pek çok anekdotun da paylaşıldığı, onun ne kadar ufuk açıcı bir entelektüel olduğunu onu tanıyanlardan dinlemek için “Çağını Görebilen Yazar: Memet Fuat” panelini seyretmenizi öneririm:
• Memet Fuat deyince söyleyeceklerim çok. Kitap-lık dergisinin Mayıs-Haziran 2018 tarihli 197. sayısında kapsamlı bir Memet Fuat dosyası var. Hakkında yazılanlar da kendisi kadar etkileyici. Okumanızı öneririm.
• Dünyanın en önemli yayınevlerinden biri olan Faber’in web sitesine bir göz atın. Bir yayınevinde geçmişten bugüne neler yapılmış, okur kitlesine göre neler yenilenmiş, anlamak için çok iyi bir örnek.
• Yayınevinin bünyesinde 2008’de kurulan Faber Academy de hem yayıncılık hem de farklı alanlarda yazma eğitimleri veriyor.
• Faber’den bahsetmişken, yayınevinin 90. yılını kutlarken üçüncü kuşaktan sahibi Toby Faber tarafından yazılan Faber & Faber, The Untold Story’i anımsatıp Cem Erciyes’in bu kitap hakkındaki yazısını da buraya iliştireyim...
• Seyretme önerilerimde 2021 Kıraathane Kitap Şenliği’ne katılan Edizioni E/O ve Europa Editions yayınevlerinin kurucusu Sandro Ferri’yle sevgili Yasemin Çongar’ın söyleşisi var.
• Seyretmeyeyim ama okuyayım derseniz bizde çareler bitmez: "Daha Fazla Keşif, Daha Fazla Kitap, Daha Fazla Özgürlük!"
• Film önerisine gelince… Best Sellers’da (Çok Satanlar) genç ve hırslı bir editör Lucy Stanbridge, babasının butik yayınevini devraldıktan işler istediği gibi gitmeyince eski bir sözleşmenin peşine düşerek yayınevini ünlü yapan yazarı Harris Shaw’u ikna edip onunla bir kitap tanıtımı turnesine çıkıyor. Yayıncılık teknolojisinde çok şey değişse de insan ilişkilerinin önemli olduğunu hatırlatıyor film.