Pek çok yönüyle deneysel bir ilk kitap olan eskidendy, okuru daha ilk sayfadan itibaren alışıldık şiir beklentilerinin dışına çağırıyor. Mesut Varlık’ın RavenArt Yayınları’ndan çıkan ilk şiir kitabında, biçimsel tercihleri, dildeki kırılmaları ve yapısal kurgusuyla yeni bir ses arayışının izleri var. Bir şiir ile Petrarca’nın bir sonesini bir araya getiren yapı, yerlerinden edilmiş şiir adlarının kitabın sonundaki “İçindekiler” bölümünde konumlanmasıyla, okuma deneyimini bilinçli bir gecikme duygusuna açıyor. Bu tercih, beklentinin dayattığı düzeni deforme ederek deneyselliği yalnızca estetik değil, yapısal bir imkân olarak düşünmemize olanak veriyor.

Kitap, tek bir bütün olarak tasarlanmış bir “ev-şiir” izlenimi bırakıyor. Bu ev, V/varlığın hem sığındığı hem de bilinçdışıyla yüzleştiği bir iç mekân gibi kurulmuş; okuru bugüne en uzak ama bitmeyen hikâyelerin zamanından selamlıyor.

Birileri bulacak tüm düz yolları

yeniden kuracak o cümleleri

sandıklarda sorusu olmayan

bilmediğimiz bir devran

bu yazılmadı hiç kâğıda işte    

sen de hiç sormadın ne bileceğiz

Petrarca sonesinin çok dilli varlığı (İtalyanca, İngilizce ve kendi çevirisiyle Türkçe) ise metinde bir ayna işlevi görüyor: Yalnızca yansıtmakla kalmayan, anlamı çoğaltan ve şiirin kendi üzerine düşünmesini sağlayan bir yüzey. Şiir adlarının eşiklere dönüşmesiyle metin, sabit bir çerçeve yerine çağrışım alanlarını genişleten bir dolaşım kuruyor; her başlık, okurun kendi hafıza ekonomisiyle temas edebileceği bir odaya açılıyor.

Sonenin ayna işlevi, metni yalnızca yansıtan değil, aynı zamanda çoğaltan bir yüzey. Şiirin bir ev bütünlüğü içinde kurulması ve okuru gecikmiş bir selam gibi kırk isimle karşılaştırması, okuma deneyimini zamansal bir ertelenme duygusuyla derinleştirir. Bu çerçevede şiir adları, metnin sınırlarını sabitleyen başlıklar olmaktan çok, anlamı yeniden dolaşıma sokan ve bilinçdışının çağrışım alanlarını genişleten eşikler gibi işlev görür. Her biri, okurun kendi hatıra ekonomisiyle temas edebileceği, kişisel hikâyelerin ya da peşine düşülmüş bir mektubun izini taşıyan odalara dönüşür: “bir mektup düştü peşime kâğıttan beyazmış öylece”.

Kitapta geçmiş, tamamlanmış bir hatıra alanı olarak değil; eksilerek, yer yer silinerek kurulan bir tortu gibi işliyor. Neredeyse fark edilmeyen izlerin yarattığı titreşimler, metnin dokusunda bilinçli pürüzler olarak beliriyor; kimi yerde sus payları, kimi yerde deneysel kırılmalarla. Bu tercih, yokluk deneyiminin ve bilinçdışının katmanlı işleyişinin varoluştaki karşılığını görünür kılıyor.

Anlaşılma arzusu ile geri çekilme refleksi arasında gidip gelen duygulanımı, eksiltmeler, fazlalıklar ve ritmi bozan dizeler aracılığıyla kesintiye uğratan metin; estetik uyumu bilinçli olarak askıya alarak okuru güvenli okuma alışkanlıklarının dışına çağıran bir dil politikası kuruyor: “bir___kaya___oradan___yazıyorum___dandy”

Baskının geri çekildiği yerde dil yalnızca söylenenin değil, söylenemeyenin de dolaşıma girdiği bir alan açar. Bu şiirlerde kurulan biçim, bütünlüklü bir anlatıyı tamamlamak yerine, zamanı ve anlamı parçalı bir hafızanın yüzeyinde titreşen izler hâlinde görünür kılar. Bastırılmış olanın dolaylı geri dönüşüne imkân tanıyan bir dil stratejisi gibi okunabilir. Metin, kapalı bir anlatı olmaktan çok, bilinçdışının sızıntılarına açık bir yapı kurar.

Böylece ortaya çıkan şey bir şikâyet dili değil, öznenin kendi hakikatiyle kurduğu mesafeyi adım adım kat eden bir dil pratiğidir. Şairin kurduğu örme yapı, yalnızca estetik bir tercih değil, aynı zamanda benliğin kendini dil içinde yeniden kurma çabası olarak düşünülebilir. Şiir, anlatılanın değil, oluş hâlinin izini süren bir deneyim alanına dönüşür: “Öyle eksilmiş ki / kendine bir dil örmeli” (sf. 23) “Çöz dilini o koyu bataklıktan derlerdi” (sf. 25).

Devam ettirilemeyen ama bütünüyle de kesilmeyen duygular, bu şiirlerde dilin “sus durakları”na yerleşir: “sus ses sus iman sus etmiyor sus”. Söz akışı bilinçli olarak kesintiye uğrar, tekrarlar ve boşluklar anlamın bir parçasına dönüşür. Bu yüzden metin deneysel ve parçalı bir yapı sergiler. Kesintiler, bastırılanın dilde bıraktığı izler gibidir. Söylem ilerledikçe geri çekilen, fakat tamamen kaybolmayan bir iç gerilim hissedilir.

Unutulmuş ya da aşınmış metaforların yeniden dolaşıma girmesi, hakikatin tek ve kapalı bir anlam olarak değil, deneyim içinde sürekli yer değiştiren bir oluş olarak kavrandığını düşündürür: “ulaştıkça belki savrulmak oldular”.

Şiir, bu yönüyle hakikati temsil etmeye çalışan bir anlatı kurmaz; onu adım adım kat edilen bir alan, bir süreç olarak yaşatır. Bilinçli eksiltmeler ve eklemeler sayesinde dizeler tamamlanmak yerine açık kalır; böylece okur, bitmeyen cümlelerin içinde anlamın oluşumuna dâhil edilir.

“hayat tamamlanıyor eksikte”

“neden bitmediğini bilmez gibi

“bir hikâyesi vardı bu dizenin”

“bitmeyen cümleler olsun istedik” 

Kendi derdine bile başkalarının acılarının içinden bakabilmenin yalnızca kişisel bir duyarlılıkla değil, tanıklığın getirdiği etik sorumluluğu taşıyan bir bilinçle de verildiği görülür. Bu bilinç, yaşadığı hayatı yalnızca deneyimlemez; onu sürekli yeniden süzer, içinden geçirir, yeniden kurar.

Şiirlerde duyulan ses hem ürkek hem de ürkütücüdür. Ürkektir, çünkü kendini mutlak bir hakikat olarak dayatmaz, kırılganlığını saklamaz. Ürkütücüdür, çünkü okuru tanıdık savunma alanlarından çıkarır ve onu da tanıklığın rahatsız edici alanına davet eder. Bu durum belirgin olarak “Türkülerimiz Olurdu” şiirinde görülebilir. 

Bu davet, yalnızca estetik bir deneyim değil, aynı zamanda etik bir yüzleşmedir. Şiirlerin kurduğu bu mesafe dikkat çekicidir. Şairin sesi, benliğin doğrudan dışavurumu gibi değil; sanki kendini izleyen ikinci bir benliğin filtresinden geçerek konuşur. Bu durum, öznenin hem yaşayan hem de kendini gözlemleyen bir konumda bulunduğunu düşündürür. Böyle bir ikili konum, şiirdeki titreşimi de açıklar: Söylenen her söz, aynı anda hem itiraf hem de çözümleme gibidir.

Biçimsel düzlemde ise bu gerilim, şiirin ritminde ve ses örgüsünde somutlaşır. Dil, yalnızca anlam taşıyan bir araç olmaktan çıkar; tereddüdün, kesintinin ve yeniden kurmanın alanına dönüşür. Okur, metni ilerledikçe yalnızca bir anlatıyı değil, bir bilinç hareketini takip ettiğini fark eder. Şiirler yaşantıyı temsil etmekten çok, yaşantının zihinde bıraktığı izleri sahneye koyar.

Bireysel deneyimin ötesine geçen tanıklık pratiği, okura, yalnızca bir şairin dünyasını değil, kendi iç sesinin de ne kadar çoğul ve kırılgan olabileceğini hatırlatır. Bu yüzden metin, bitip kapandığında bile etkisini sürdürür; çünkü aslında okurun zihninde konuşmaya devam eden şey, şiirin kendisinden çok kurduğu o çift katmanlı bilinçtir.

eskidendy, acının üstünü gündelik ritüellerle örten zamanların içinden konuşan şiirlerden oluşur: Sayılarla düzen kurulan, deniz kenarında alınan ferah nefeslerle “her şey normalmiş gibi” hayata geri dönülen, fakat aslında ne tam hatırlanan ne de gerçekten unutulan deneyimlerin zamanlarıdır bunlar.

Kendini sevdirmeyen bir yağmur bıraktın bana

fakat ey bulut

senden bir yağmur istemiştim

yalnız

olmayan

Bu şiirler, okuru zamanla rahat bir uzlaşmaya değil, bilinçli bir huzursuzluğa davet eder. Parça parça hatırlanan anılar bugüne estetik bir telafi ya da açık bir yıkım olarak bağlanmaz. Bastırılmış olanın tamamlanmamış dönüşleri gibi, askıda kalırlar.

Böylece geçmiş, kapatılmış bir hikâye olarak değil, şimdi ve burada sürmekte olan bir oluş hâli olarak görünür. Sanki hatırlanan değil, geri dönen bir şey vardır. Bu dönüş, yüksek bir dramatik vurguyla değil; usul, katmanlı ve ısrarcı bir sesle kurulur.

Şiirlerin deneysel bakışını da tam olarak bu içsel özgürleşme imkânı olanaklı kılar: “Susmaya sarıldı bu gördüğün yüz/ şiirin sonuny üstlenen eskidendy/ bu şiiri o yazdy biri bitirmeyeceyk”

Bu şiirler, geçmiş ile şimdi arasına yerleşirken teması ani bir aydınlanma ya da nostaljik bir parıltı olarak kurmaz. Ne kurtarılmaya çalışılır ne de temize çekilir. Aksine, çağrışımların güvenli alanını da bugünden geçmişe bakmanın kolaylığını da bozan bir tutum sergiler. Bu yüzden kitap boyunca geçmiş, bugünü doğrulayan bir kaynak değil, onu geciktiren ve yerinden eden etkin bir güç olarak varlığını sürdürür.

Bu saatten sonra direnemez miydin

bir istanbul kalmıştı sönecek geriye

kendine yerleşmişsin diye duydum, sanmam

susacağını, yazılmadı bilmediğim

Kitapta farklı şiirlerden taşınan dize ve kelimeler, yalnızca alıntı olarak kalmaz; yeni bağlamlarda birleşerek ikinci bir anlam katmanı kurar. Bu parçalı yapı, sanki şairin ruhsal sürekliliğini de estetik bir form olarak düşünme arzusuna işaret eder.

Psikanalitik açıdan bakıldığında, birikimin tek bir merkezde toplanması yerine dağıtılması, benliğin kendini çoğul bir iz olarak kurmasına benzer. Bu nedenle, yalnızca yaşananlardan değil yazılanlardan da sorumlu bir “şiir idrâki”nden söz etmek mümkündür. “Sıkıldım bir dizede birikmekten diyeyim sana” ifadesi ise belki de şairin yeni bir biçimde kendi parmak izini çoğaltma isteğinin açık bir formülüdür.

Tamamsız düşlenen kitapların yanında

orada her parmağın izi kalır

küçük kütüphaneler altı çizili satırlar

orada sana tutunur ilmek

Ve son olarak: Kitabın tereddüdü bir zayıflık değil, düşünme imkânı olarak kurduğu söylenebilir. Söylenen söz ile öznenin tam örtüşmediği bilgisi, şiirlerin etik zeminini oluşturur. Parçalanmışlığın sıradanlığıyla yaşamayı kabul eden bir bilinç hâlidir. Kendini eksiksiz anlatmanın imkânsızlığını bilen bir sesin, hep biraz geç kalınmış bir zamana yönelttiği çağrı gibidir. “Seni hatırlamanın günü bitti” dizesi de bu gecikmişlik duygusunu yoğunlaştırır. Eksiklik bilgisi burada bir yoksunluk değil, varoluşun kurucu hareketi olarak hissedilir. 

Bu şiirler, hatırlamayı sabitlemek yerine unutmayı mekânlaştırır. Okuru varacağı bir noktaya değil, çıkması gereken bir iç mekânın eşiğine çağırır. Yaşanmışlığın ve hafıza titreşimlerinin meskeninden ayrılmayı mümkün kılan bir geçiş alanı gibi işleyen şiirlerdeki asıl gerilim de tam olarak bu kabullenişten doğar.

Belki de şair, doğrudan bir varoluş sancısını dile getirmekten çok, kimlik ve aidiyet üzerinden kurulan kendilik duygusunu içeriden aşındırmayı dener. Böylece şiir, hazır bir benliği ifade etmekten ziyade, dil aracılığıyla yeniden kurulan bir kendilik alanına dönüşür: “Yazmayacağım dizelere itildi kanatlar / alnımıza şakalar yazılmamış mı dersin, anlatayım” dizeleri de bu kurma ve yerinden etme hareketinin izlerini taşır.

Öğrendim eşyaya ad vermeyi

beklemenin giderilemeyeceğini

en başta unutacaklarımı bildim

aşkın tarifinden başka neky

bir bileceğimiz varmış gibi

Belki de bu şiirler, eksiklik bilgisini “Bir şey o kadar eksik ki her şeyde” naifliğiyle kabul ederken, cevaptan çok sorunun etik bir alan açtığını hatırlatır. Okur, kesin bir sonuca değil; her salınımda kendi çatlağını ve eğimini görünür kılan bir düşünme hareketine eşlik eder.

Yeniden başlamaya açık bir benliğin ve nesnesi belirsiz bir kayıpla yüzleşmenin şiirleri gibidirler. Eksilerek ilerleyen bu döngüde, varlığın hakikatinin ancak bu kırılgan hareketten kurulabileceği sezilir. Ses bazen sızılı, bazen bilgece ama beklentisizdir; dizelerde biriken dertten çok, duygulara alan açmış sahici bir dile geliş duyulur.

Bu müzik son’ madan

yorgunsun biraz dinlen

olsun yüzünü bırak uyusun

yumrukların örgüsü kalmaz

Bu bağlamda kitap, dili yalnızca bir ifade aracı değil; varlık ve eksiklik bilgisinin görünür olduğu bir deneyim alanı olarak kurar. Hatırlama ise burada duygusal bir yükten çok, neredeyse tarafsız bir oluş hâli olarak sezilir. Benliğin kendini hem kurduğu hem de çözülmeye bıraktığı o ince eşikte durur.

Bu yönüyle eskidendy, geçmişe bakmanın alışıldık yollarını askıya alarak okura başka bir bakış imkânı sunar. İlk kitap olmasına rağmen, farklı biçim ve üslûp arayışının yalnızca bir deneme değil, gelecekte genişleyecek bir şiir ufkunun güçlü bir ayak sesi olduğunu hissettirir.