24 Temmuz 2025
Elizabeth Wurtzel’in otobiyografik romanı Prozac Toplumu (Prozac Nation) yalnızca bireysel bir depresyon güncesi değil, bir kuşağın, bir çağın ve bir sistemin ruhsal tıkanıklığını açığa çıkaran politik bir metin olarak okunabilir. Wurtzel’in kaleme aldığı şey, biyolojik bir dengesizlikten doğan kişisel bir sıkıntı değil, bir toplumun duygu rejiminin çökmesidir. Bu çöküş, kimyasal müdahalelerle düzeltilemeyen bir ruhsal altüst oluşa işaret eder.
Freud’un en mühim metinlerinden olan Yas ve Melankoli’de tanımladığı üzere, yas bir kaybın bilinçli tanınmasıyla işleyen, sağlıklı bir süreçtir. Melankoli ise kaybın ne olduğunun bilinmediği, ama egonun bizzat bu bilinçsizlik tarafından kemirildiği, daha derin bir çöküş biçimidir. Wurtzel’in depresyonu yalnızca bir ebeveynin, bir sevgilinin değil, bir anlam duygusunun kaybına dayanır. Bu kayıp, modern Amerikan toplumunun bireycilik, başarı, üretkenlik ve tüketim üzerine kurulu yapısının doğrudan sonucudur.
Wurtzel’in Prozac’la kurduğu ilişki ise psikanalitik bir sorgulama doğurur: Lacan’ın deyimiyle, “İyileşmek, arzunun yeniden yapılandırılmasıdır”. Ancak Prozac Toplumu’nda yapılan yalnızca semptomun kimyasını baskılamaktır; arzunun patolojik yapısı yerli yerinde durur. Wurtzel’in hayatı bu nedenle “toparlanamaz”. Çünkü ilaç yalnızca semptomatik çöküşü erteleyen bir susturucudur. Özneyle yüzleşmeyi değil, sistemle uyumlanmayı sağlar.
Amerikan toplumunda ilaç yalnızca bir tıbbi çözüm değil, aynı zamanda bir “normalleşme pratiğidir”. Depresyon, neo-liberal düzenin doğal sonucu olmasına rağmen bireyin kişisel başarısızlığı olarak etiketlenir. Wurtzel’in kendine yabancılaşması, aslında sistemin kendine yabancılaşmış, şizoid doğasının bireydeki izdüşümüdür: Hissedemeyen, yüzeyde yaşayan, içsel tutarlılığını yitirmiş bir uygarlık.
Yıllar önce Amerika’yı saran bu ruhsal iklim bugün Türkiye’ye de fazlasıyla tanıdık. Amerikan toplumunun bireyci ve rekabetçi yapısının ruhsal bedelleri olduğu gibi, Türkiye’nin son yirmi yılda geçirdiği ekonomik, kültürel ve ideolojik dönüşümün de benzer sonuçları oldu. “Kendini gerçekleştir”, “En iyi versiyonun ol”, “Topluma uyum sağla”, “Mutlu ol” gibi neo-liberal buyrukların ardında yalnızlık, güvencesizlik ve derin bir anlamsızlık duygusu birikti. Bugünün Türkiye gençliği, aidiyet duygusunun çözüldüğü, gelecek tahayyülünün silikleştiği bir zeminde büyüyor.
Prozac Toplumu tam olarak bu yabancılaşmayı kayda geçirir. Onun depresyonu yalnızca mutsuzluk değil, daha çok bir “hissetmeme” halidir. Bugün klinik deneyimimde de önceden kendilerini “mutsuz” olarak tanımlayan kişilerin yerini “hissedemeyen” kişilerin aldığını gözlemlemekteyim. Duyguların kimyasal olarak düzenlenmeye çalışıldığı bir çağda, özne kendisiyle temasını yitirir. Türkiye’de de durum farklı değildir: Anti-depresan kullanımının rekor seviyelere ulaştığı, terapiye başvuruların hızla arttığı bu dönemde hissetmeme hali giderek yaygınlaşıyor. Ancak bu pratiklerin çoğu, derindeki yapısal sorunlarla yüzleşmek yerine işlevselliği korumayı amaçlıyor.
Umut toplumsal bir imkân mıdır?
Kişiyi yoğun bir depresyondan çıkarabilecek en güçlü duygu umuttur belki de. Ancak burada şu soru belirir: Umut, bireyin içinden geldiği toplumdan bağımsız bir şekilde hissedilebilir mi? Umudu mümkün kılan şey yalnızca bireysel güçlenme değil, toplumsal ilişkiler, dayanışma pratikleri ve anlamlı bir geleceğe duyulan inançtır. Türkiye’de, özellikle gençler için bu inanç her geçen gün daha zor inşa ediliyor. İşsizlik, güvencesizlik, kutuplaşma, baskı ve sürekli bir “başarı” çağrısı arasında, umut yerini uyuşmaya bırakıyor.
Depresyonun politikası
Depresyon üzerine hâlâ bireysel eksiklik söylemi hâkim. Ancak Wurtzel’in hikâyesi gösteriyor ki, depresyon yalnızca bireysel değil, yapısal bir sorundur. Neo-liberal ideolojinin dayattığı başarı, mutluluk, üretkenlik, özgüven gibi kavramlar bir yerden sonra çöker ve ardında büyük bir hiçlik bırakır. Bu hiçlik günümüzde, özellikle üniversite mezunu işsiz gençlerde, kentli kadınlarda, dışlanan topluluklarda görünür hale gelir. Çünkü depresyon burada yalnızca bir iç sıkıntı değil, toplumsal bir duvarla çarpışmanın ardından gelen sarsıntıdır. Ve bu duvar her geçen gün daha kalın, daha sessiz, daha geçilmez hale gelmektedir.
Prozac Toplumu bir kadının iç dünyasına değil, bir çağın ruhuna tutulmuş bir aynadır. Türkiye’de bu aynaya bakmak bireysel bir “hastalığın” ötesinde, sistematik bir duygu politikasıyla da yüzleşmeyi gerektirir. Melankoliye, boşluğa, kayıtsızlığa karşı gösterilen her bireysel çaba, toplumsal zeminde karşılığını bulmadığı sürece kırılgan kalacaktır.