18 Eylül 2025
“Hâle Seval, Altınel’in hayat ve yazı serüvenini birlikte irdelerken, bu bağlamda bazı değişmelere dikkat çeker. İlk yolculuklarda ve kitaplarda daha çok ‘aidiyet’, ‘kendiyle hesaplaşma’ ve ‘arayış’ bir anlamda zamanla –yapılan yolculuklarla– yerini dinginliğe bırakmış görünmektedir. Ancak yazar ve şairlerin kendileriyle hesaplaşması bitmez. Bu bağlamda belli bir yaşama ve yazma deneyimi temelinde “yolculuklara çıkılmadan bulunduğu yerden içsel yolculuklara” çıkılarak yazılması da söz konusudur.”
Şavkar Altınel, şiirleri, gezi kitapları ve şiir çevirileriyle önemli eserler ortaya koymuştur. Şiir kitapları: Kraliçe Viktorya’nın Düşü, Gece Geçilen Şehirler, Donuk Işıklar, Kış Güneşi. Daha sonra şiir kitapları Yol Notları adıyla Toplu Şiirler olarak yayınlanmıştır. Düzyazı kitapları ise şöyle sıralanabilir: Güneydeki Ülke: Avustralya’da Bir Yolculuk, Kvangvamun Kavşağı, Soğuğa Açılan Kapı: Şiir Üstüne Yazılar, Tepedeki Yabancı, Mavi Defter, Hotel Glasgow, Wisconsin,1963. Çeviri kitapları ise: Kuzeyde Bir Adadan: Ortaçağdan Yirminci Yüzyıla Elli İngiliz Şairinden Elli Şiir, Samuel Taylor Coleridge-Yaşlı Gemici, Philip Larkin Seçilmiş Şiirler (Roni Margulies ile), Ted Hughes Seçilmiş Şiirler(Roni Margulies ile).
Geçtiğimiz günlerde Hâle Seval’in Altınel hakkında bir kitabı yayımlandı: Kavşaktaki Adam – Şavkar Altınel’in Hayat ve Yazı Yolculuğu. Uzun yıllardır konuyla ilgili çalışmalarıyla bilinen Seval, Altınel’in hayat ve yazı yolculuğunu irdelediği kitabında bir hususa dikkat çeker: Altınel’in hayatını ve yazma serüvenini yolculuklar kadar kentler de belirlemiştir. (s.4)
Hayatı yollarda, yolculuklarla geçen bir şairi ve yazarı anlamak için onu harekete geçiren şeylerin neler olduğunu irdelemek gerektiğini belirten Seval, “kavşak” kavramının önemine değinir. Ona göre, “Kavşak sözcüğünden iz sürersek kavşak, tıpkı hayat gibi uzayıp giden yolların kesişip birleştiği yerdir”. (s. 51)
Seval’e göre, “Yazar, gezilere çıktığında bir anlamda yolculuklarda kendini tanımaktadır… Onun gezi arkadaşı ‘içinderki ben’dir.” (s. 54) Seval, Altınel’i bir roman kişisine dönüştürmekten ve onu böyle algılamaktan da söz eder. (s. 233)
Yazı ve yaşam yolculukları
Seval’e göre, Altınel’in gezilere çıkmasındaki ve bu gezi izlenimlerini kitaplaştırmasındaki ana neden, kendine ve yaşadığı dünyaya dışarıdan bakmaktır.
“Gezilerinin yapılış amacı, yaşamın zorluklarını, ait olma ya da olmama duygusunu hafifletmek, bütün bunlara ek, hayatın neresinde olduğunu (yaş/sene) kavramaktır.”
Aynı zamanda da “…farklı yerlerde yaşayan, tanımadığı insanların yaşam biçimlerine tanık olmak, bir anlamda onların yaşadığı fakat kendi yaşamadığı hayata dışarıdan bakmak, izlemek ve bütün bunları edebi bakış açısını yakalayarak yazmak ve kendi saplantılarıyla hesaplaşmaktır.” (s. 58)
Seval, Altınel’in hayat ve yazı serüvenini birlikte irdelerken, bu bağlamda bazı değişmelere dikkat çeker. İlk yolculuklarda ve kitaplarda daha çok ‘aidiyet’, ‘kendiyle hesaplaşma’ ve ‘arayış’ bir anlamda zamanla –yapılan yolculuklarla– yerini dinginliğe bırakmış görünmektedir. Ancak yazar ve şairlerin kendileriyle hesaplaşması bitmez. Bu bağlamda belli bir yaşama ve yazma deneyimi temelinde “yolculuklara çıkılmadan bulunduğu yerden içsel yolculuklara” çıkılarak yazılması da söz konusudur. (s. 62) Seval, yaptığı okuma ve çözümlemelerde, “kurgu içindeki öyküleri” yakalamaktan da söz eder. Altınel’in kitaplarında, “gerçek ve kurmaca (öykü) iç içe geçmiştir. Gerçek nerede başlar öykü nerede biter bir bilinmezin parçaları gibi durur sayfaların arasında.” (s. 71)
Yazının anlamı ve yabancılık
Her yazar ve şair için ne yazdıkları kadar niçin ve kime yazdıkları sorusu da önemlidir. Altınel için yazının anlamı ve işlevinin ne olduğu konusunda Seval, yazının, onun yabancılığını hafifleten bir unsura dönüştüğünü söyler.
“Altınel’in edebiyat serüveninde kendi hayatına ve varoluşuna anlam yükleme, açıklama süreci ve içsel kaygıları kendi melankolizmi içerisinde yabancılık-yazı gerçeğini anlamlandırma çabası, ana etken olarak gözükür. Yabancı olmayı özgür olmakla özdeşleştirmiş ya da öyle olmasını istemektedir.” (s.74)
Seval, Altınel’in şiirlerine içerik olarak baktığımızda, şairin hayatının şiire geçtiğini görebileceğimizi söyler. Altınel’in şiirinde belirgin temalar dikkat çeker: yolculuk, yabancılık, aidiyet, kimlik vb. Birçok eleştirmenin ve şiirleri hakkında yazanların bu temaların yoğunluğuna işaret etmeleri yerindedir. Ancak söz konusu temalar, Altınel’in diğer anlatılarında da karşımıza çıkar. Bir bakıma ister şiir ister düzyazı metni olsun, onun bütün yazı serüveninde yaşama uğraşının izlerini ortaya koyduğu söylenebilir.
Altınel’in kitaplarına ilişkin eleştirel bir yaklaşım geliştiren Seval’in bu bağlamda özellikle “kadın” konusuna odaklanması dikkat çeker. Seval’e göre, “Altınel’in kitaplarında kadınlar satır aralarına kaymış, ana satırı ele geçirememişlerdir.”(s. 213) Onun bu değerlendirmesi Altınel’in eserlerine yönelik feminist okumaların kapısını aralar niteliktedir.
Hâle Seval’in Kavşaktaki Adam Şavkar Altınel’in Hayat ve Yazı Yolculuğu, bir şairi ve yazarı hem yaşama hem de yazma serüveniyle ele alan hayli kapsamlı bir kitap. Kitabın, ele aldığı yazar ve şairin yolculuklarıyla kendi yolculuklarımız arasında bağıntılar kurmamıza imkân verdiğini ve okura bu yönde ufuklar açtığını söylemek yerinde olur.