2 Temmuz 2026
Bir süredir aklımdan çıkmayan bir soru var: insan hayatının tam olarak hangi anında kendi yolunu seçiyor? Büyük kararların eşiğinde mi, yoksa hiç farkına bile varmadığımız o sıradan akşamlardan birinde mi? Bana kalırsa felaket de mutluluk da çoğu zaman sessizce geliyor. Kapı çalmıyor, kimse bizi uyarmıyor. Sadece bir akşam evden çıkıyorsunuz, kırk beş dakikalığına, eski bir arkadaşa uğrayıp döneceğinizi sanıyorsunuz; döndüğünüzde ise her şey çoktan başka bir şeye dönüşmüş oluyor. Blake Crouch’un Karanlık Madde’si tam da bu eşikten, her şeyin henüz yerli yerinde durduğu o son andan başlıyor.
Karanlık Madde, Mayıs ayında İthaki Yayınları tarafından Begüm Kovulmaz çevirisiyle yayımlandı. Begüm Kovulmaz çevirisi üzerine söz söylemek bana düşmez, zaten çevirilerini takip edenler bilir ki, kendisi her zaman yazarın ve romanın hakkını verir, okuru asla pişman etmez.
Jason Dessen sıradan bir adam. Chicago’nun Logan Meydanı’nda yaşıyor, Lakemont Koleji’nde fizik öğretmenliği yapıyor, karısı Daniela resim dersleri veriyor, oğlu Charlie on beşine basmak üzere. Perşembeleri onlar için bir tür kutsal akşam; aile gecesi. O perşembe de planlandığı gibi başlıyor. Daniela şarap içiyor, Charlie eskiz defterine bir şeyler karalıyor, arka planda Monk çalıyor. Jason eski oda arkadaşı Ryan Holder’ın ödül kutlamasına kısacık uğrayıp dönerken dondurma alacak. Romanın daha ilk sayfasında insanın içinde kalan bir cümle var: “Her şeyin değişeceğini, elinizden alınacağını kimse söylemiyor size. Yaklaşırken ikaz etmiyorlar, uçurumun kenarında durduğunuzu bilmiyorsunuz.” O cümle kitap boyunca bir yerinizde duruyor.
Ryan o yıl Pavia Ödülü’nü kazanmış bir nörobilimci. Jason barda onunla kısa bir süre konuşup ayrılıyor, ama tam çıkacakken Ryan bir şey söylüyor: devam etseydin dünyayı değiştirebilirdin, ama bunun yerine geleceğin doktorlarına, patent avukatlarına fizik öğretmeyi seçtin. Bu söz eve dönerken Jason’ın içinde yanmaya devam ediyor. Üstelik kime kızdığını da bilmiyor; Ryan’a mı, kendine mi, yıllar önce verdiği bir karara mı? Sonra demiryolu köprüsünün altında maskeli biri çıkıyor karşısına ve onu durduruyor.
Uyandığında kendini bambaşka bir dünyada buluyor. Bu dünyada Jason Dessen ünlü bir fizikçi, Pavia Ödülü sahibi, büyük bir bilimsel keşfe imza atmış biri. Ama evli değil. Çocuğu yok. Daniela bu hayatın hiçbir yerinde.
Crouch romanı buradan itibaren kuantum fiziğinin çoklu evrenler yorumunun üzerine kuruyor. Her seçim ayrı bir gerçeklik dalı yaratıyor; yani Jason kariyer yerine aileyi seçtiği anda, bir yerlerde Daniela’ya “hazır değilim” deyip çekip giden bir başka Jason da doğuyor. O Jason kariyerini yapmış, ödülü almış, dünyayı değiştirmiş, ama pişman. Ve bu pişmanlıkla Jason’ın hayatını çalmaya geliyor. Romanın asıl meselesi de aslında fizikten çok bu; insanın seçmediği hayata duyduğu özlem.
Crouch sürükleyici bir yazar, kapıdan içeri girer girmez sizi de yanında sürüklüyor. Jason’ın kapıdan kapıya geçip farklı dünyaları dolaştığı bölümler romanın en hareketli kısımları. Bazı dünyalar gerçekten sarsıcı; kül yağan bir Chicago, salgının kırıp geçirdiği bir mahalle. Bir okur olarak ben zaman zaman bu dünyaların biraz daha yavaşlamasını, biraz daha üzerinde durulmasını istedim; çünkü öyle çok kapı açılıyor ki, kimi zaman içlerinden hızlıca geçip gidiyoruz. Ama bu da büyük ölçüde romanın temposuyla ilgili bir tercih, Crouch okurunu soluksuz bırakmayı seçmiş.
Roman boyunca en çok merak ettiğim karakter Daniela oldu. Hikâye büyük ölçüde onun etrafında dönüyor ve Jason’ın bütün arayışı ona doğru ilerliyor. Ben bu kadar merkezdeki bir kadının iç dünyasını da görmek isterdim; ne istediğini, neyden korktuğunu, kendi seçimleriyle nasıl bir ilişki kurduğunu. Crouch hikâyeyi Jason’ın gözünden anlatmayı tercih ettiği için Daniela biraz uzakta kalıyor, ama bu merak da aslında okuru kitaba bağlayan şeylerden biri; insan onu daha yakından tanımak istiyor.
“Acaba farklı bir seçim mi yapsaydım”, hepimizin bir yerinden geçen bir soru ve Crouch bunu sıradan bir adamın hayatına oturtarak anlatıyor. Jason’ın derdi çok tanıdık; tam da bu yüzden okurun kendini onun yerine koyması kolay. Roman bu evrensel duyguyu yakalıyor ve bence asıl gücü de burada.
Bilimsel arka plana gelince, Crouch fiziği okuru boğmadan, hikâyenin akışına yedirerek kullanıyor. Schrödinger’in kedisi, çoklu evren, gözlemin gerçekliği değiştirmesi… Bütün bunlar romanda ağır birer ders gibi değil, kapıyı açan birer anahtar gibi duruyor. Kavramların daha da derinleştirildiği bir versiyonunu okumayı isterdim belki, ama Crouch’un derdi de zaten bir fizik kitabı yazmak değil; bu fikirleri geniş bir okura sezdirmek. Bunu da iyi beceriyor.
Romanın bana en çok dokunan yanı Jason’ın ailesine dönme çabası. Crouch bu duyguyu öyle içten aktarıyor ki, okur da Jason’la birlikte kapıları açıp kapatıyor, her seferinde kendi dünyasını arıyor. Yer yer duygu dozu biraz yükseliyor, Jason’ın karşılaştığı her Daniela’ya sarılması tekrarlanıyor; ama bu tekrar da bir bakıma adamın ne kadar çaresiz ne kadar yorgun olduğunu hissettiriyor.
Romanın sonu açık uçlu. Jason, Daniela ve Charlie, oğullarının seçtiği yeni bir dünyaya adım atıyorlar. Kimi okur için umutlu bir başlangıç bu, kimi için cevapsız kalan bir soru. Crouch hikâyeyi düğümleyip çözmek yerine kapıyı aralık bırakmayı seçmiş; bu da okura kendi yorumunu yapma alanı açıyor. Ben kapanışı net bir nokta gibi değil de devam eden bir nefes gibi okudum ve sanırım yazar da öyle okunmasını istiyor.
Karanlık Madde geçtiğimiz dönemde Apple TV+’ta dizi olarak da yayımlandı; başrollerde Joel Edgerton ve Jennifer Connelly var. Dizinin yapımını da üstlenen Crouch, romandaki bazı karakterleri, özellikle de Daniela’yı biraz daha açmış. Dizide Daniela kendi başına daha görünür bir karakter; kitabı sevenler için hoş bir açılım olmuş. Uyarlama yer yer romandan uzaklaşıp kendi yolunu çiziyor, ama romanın ruhunu koruyor.
Çoklu evren teması, özellikle son on yılda sinemada ve edebiyatta sıkça karşımıza çıkıyor. Karanlık Madde bu temayı işleyen romanların arasından, bilimsel kavramları gerilimle harmanlayıp geniş bir okur kitlesine ulaştırabilmesiyle sıyrılıyor. Crouch’un asıl başarısı da bu; zor bir fikri alıp soluksuz okunan bir romana dönüştürmesi.
Yine de Crouch’un anlattığı şey çok yalın, belki de o yüzden tutuyor insanı: birinin kaybolması neye benziyor ve onu yeniden bulmak insana neye mal oluyor. Jason’ın eve dönmek istemesi; Daniela, Charlie, şömine, arka planda çalan Monk. Bütün bunların bir anda kaybolabileceğini bilen birinin eve dönme çabası. Roman sizi içine alıp götürüyor, ama bunu büyük sürprizlerle değil, çok daha basit bir şeyle yapıyor: kaybedeceğini bildiği bir hayatı geri isteme çabasıyla. Eliot’un o ayak sesleri bellekte yankılanırken, seçmediğimiz yoldan gelip açmadığımız kapıya doğru ilerleyen gölgeler roman boyunca peşimizi bırakmıyor.
Finalde elimde kalan soru şu: elindeki hayatı bir başkası daha iyi kullanırdı diye düşünmek ne zaman bitiyor? Crouch buna bir yanıt vermiyor, sanırım vermek de istemiyor. Romanın sonunda aklımda kalan şey de zaten bir cevap değil, o soruyu sormaya devam eden bir adamın yorgunluğu oldu.