• HAKKINDA
  • YAZARLAR
  • YAZILAR
  • İLETİŞİM
  • DENEME
  • DOSYALAR
  • EDİTÖRDEN
  • ELEŞTİRİ
  • ENGLISH
  • HABERLER
  • HER ŞEY
  • İNCELEME
  • KİTAPLAR
  • PORTRE
  • SANAT
  • SİNEMA-TİYATRO-TV
  • SÖYLEŞİ
  • SORUŞTURMA
  • SPOR
  • TADIMLIK
  • TARTIŞMA
  • VİDEOLAR
  • EVVEL ZAMAN
  • VİTRİNDEKİLER

Judit Polgár, Kasparov ve

başkasının kurduğu oyundan çıkmak üzerine:

Tahta cinsiyetsizdir, bakış değil

Doğal dediğimiz şey gerçekten ne kadar doğaldır? İnsanda değiştirebileceğimiz her şeyi değiştirmeye hakkımız var mı?

ALTAR KAPLAN

@e-posta

DENEME

17 Eylül 2026

PAYLAŞ

“Kadın doğulmaz, kadın olunur.”

Simone de Beauvoir[1]

Netflix’te yayımlanan Queen of Chess belgeselinin afişindeki fotoğrafa biraz uzun bakınca, insan önce satranç taşlarını değil, bakışı görüyor.

Öndeki taşlar bulanık, yüz net. Genç Judit Polgár sanki yalnızca önündeki pozisyonu değil, o pozisyonun arkasında kurulmuş dünyayı da hesaplıyor. Bir zafer fotoğrafına benzemiyor. Gülümsemiyor, meydan okumuyor. Daha çok, kendine nasıl bakıldığını erkenden anlamış birinin dikkati var gözlerinde.

Polgár’ın hikâyesini neredeyse tek karede anlatıyor bu fotoğraf. Önünde altmış dört kare; çevresindeyse başka bir tahta var: Erkekler, otoriteler, beklentiler, küçümsemeler ve ona sürekli kadın olduğunu hatırlatan bakışlar.

Satranç teoride cinsiyetsizdir. Filin çaprazı, kadın-erkek bilmez. Kombinasyon doğruysa doğrudur.

Tahta cinsiyetsizdir.

Fakat salon değildir.

Bakış hiç değildir.

Simone de Beauvoir’ın “Kadın doğulmaz, kadın olunur” cümlesi burada satrançla beklenmedik biçimde buluşuyor. Kadınlığın yalnızca bedensel bir veri değil, insanın kendisini içinde bulduğu toplumsal bir konum olduğunu söyler Beauvoir. Erkek çoğu zaman insanın nötr biçimi olarak kalırken, kadın ayrıca belirtilir, işaretlenir, adlandırılır.

Erkek satranççıdır. Kadınsa “kadın satranççı”.

Bir sıfat, fark edilmeden sınıra dönüşebilir.

Judit’in babası László Polgár’ın sıradışı eğitim deneyini bu yüzden hep ilgi çekici bulmuşumdur. İddiası, dehanın yalnızca doğuştan gelmediği, yetiştirilebileceğiydi. Üç kızını küçük yaşta yoğun bir satranç eğitimine soktu. Bana göre, yaptığı işin asıl radikal tarafı, satrancı öğretme biçiminden önce şurada yatıyordu: Kızlarının önüne, kadın oldukları için daha alçak bir tavan koymayı reddetti.

László Polgár, satranççı olarak yetiştirdiği üç kızıyla.

Bu yanıyla László Polgár’ı takdir ediyorum. Çocuğu, doğuştan verildiği düşünülen sınırların pasif taşıyıcısı olarak görmedi. Ama hikâyesi başka bir soruyu da beraberinde getiriyor: Bir insanın önündeki sınırları kaldırmakla, onu kendi tasarımımıza göre biçimlendirmek arasındaki çizgi nereden geçer?

Belki bu soru bana yabancı gelmediği için...

Dedem Kâmil Kaplan solaktı. Onun yaşadığı zamanı düşündüğümde hâlâ merak ederim: Benim çocukluğumda bile güçlü biçimde hissedilen kültürel baskının muhtemelen daha sert olduğu bir dönemde, dedem nasıl olmuş da solaklığından vazgeçmemişti? İnat mıydı, bedenin kendisine yapılan müdahaleye direnci mi, bilmiyorum.

Ben de solak doğdum. Çocukluğumun dünyasında sol el yalnızca öteki el değildi. Taharet sol elle yapılır ama yemek sağ elle yenirdi; kaşık, çatal ve kalemin bir “doğru” eli vardı. Bedenimin seçtiği yönle kültürün benden beklediği yön karşı karşıya geldi ve sonunda sağ elimi kullanmaya zorlandım.

Judit Polgár 2008 yılında (32 yaşındayken) Sparkassen Satranç Turnuvası'nda.

Bugün bunu savunulacak bir eğitim yöntemi olarak görmüyorum. Üstelik bu müdahalenin bende neyi değiştirdiğini de gerçekten bilemem. İnsan geçmişine baktığında, nedenlerle, yıllar sonra o nedenlere verdiği anlamları kolayca birbirine karıştırıyor.

Ama bana erken yaşta bir soru bıraktı:

Doğal dediğimiz şey gerçekten ne kadar doğaldır?

Yıllar sonra aynı mesele ilk çocuğum Aşil’de bu kez ters yönden karşıma çıktı. İlk romanım Papadopulos Apartmanı’nda da değindiğim gibi, Aşil sağ elini kullanmaya eğilimliydi; ben onu sol elini kullanmaya yönelttim. Ben sola doğmuş, sağa çevrilmiştim; onda sanki kendi hikâyemin yönünü tersine çevirdim. Bugün buna “zorlamak” demekten kaçınmıyorum.

László bunu bir eğitim fikriyle yaptı; ben kendi hikâyemin içinden gelen bir dürtüyle.

Geride kalan soru aynıydı: İnsanda değiştirebileceğimiz her şeyi değiştirmeye hakkımız var mı?

Çünkü imkânla hak aynı şey değildir.

Bir çocuğun önündeki sınırı kaldırırken, onun yerine kendi sınırımızı çizmek de mümkün.

Judit Polgár kocası Gusztáv Font'la birlikte.

Satrançla kendi ilişkimdeyse tuhaf biçimde bunun tersini yaptım. Yıllardır oynarım ama kendimi profesyonel anlamda geliştirmek için hiçbir zaman ciddi bir ihtiyaç duymadım. Biraz da bilerek... Oyunu açılışların, varyantların ve sürekli ölçülen bir ilerlemenin içine bütünüyle sokarsam, bende bir şeyin eksileceğinden korktum. Her oyunda yaptığım bir hatayı sonradan fark etmenin şaşkınlığına da, birdenbire bulduğum iyi bir hamlenin büyüsüne de kapılabilmek istedim. Satranç benim için biraz çocukluktan kalmış bir hatıra gibi kalsın; hayatımda hâlâ yalnızca oyun olabilmiş nadir şeylerden biri olsun istedim. Belki onu daha iyi öğrenmekten çok, fazla açıklayıp büyüsünü bozmaktan çekindim.

Bu yüzden, László Polgár’ın satrancı neredeyse baştan sona tasarlanmış bir eğitim alanına dönüştürmesi bana hem hayranlık verici hem de biraz yabancı geliyor. Bir oyunun içindeki ihtimalleri çocuğunuz için sonuna kadar açıyorsunuz; ama bunu yaparken onun hayatının ne kadarını da kurmuş oluyorsunuz?

Polgár’ın hikâyesi tam burada kendi üzerine kıvrılıyor. Kızını büyük ölçüde kendi tasarladığı bir eğitim dünyasında yetiştiren baba, sonunda o dünyanın merkezindeki insanın kendi hayatını seçmesiyle karşılaşıyor. Belgeselde Judit’in evliliğinden sonra üzerindeki etkisinin azalmasını anlatırken, László’nun sesinde hafif bir serzeniş seziliyor.

Bana kalırsa o serzenişte başarısının izi de var. Çünkü yetiştirdiğiniz insan gerçekten bağımsızlaşmışsa, bir noktadan sonra sizin planınızın dışına çıkacaktır.

İkinci çocuğum Lara bana bunu başka bir yerden gösterdi. Hayat, onda Aşil’de sahip olduğumu düşündüğüm müdahale alanının aynısını vermedi. Başka koşullar, başka bir hayat düzeni vardı. Aşil biçimlendirmenin imkânını düşündürdüyse, Lara biçimlendirmenin sınırını öğretti.

Belki çocuklarımızla aramızdaki en güç meselelerden biri de budur: Onlara bir yön göstermekle, onların yerine yön seçmek arasındaki fark.

Judit’in hayatında da önce babasının kurduğu tahta vardı.

Sonra araya dünya girdi.

1994’te Linares’te Garry Kasparov’la oynadığı meşhur partide yaşananlar, yıllar sonra bile satranç tarihinin tartışmalı anlarından biri olarak kaldı. Kasparov atını c5’e götürdü, ardından hamlesini değiştirerek taşı başka bir kareye koydu. Sonradan incelenen görüntülerde elinin taştan çok kısa bir süre için ayrıldığı görülüyordu. Polgár da yıllar sonra, elin bırakılmış olabileceğine dair bir hisse kapıldığını, fakat o anda bundan bütünüyle emin olmadığını anlatacaktı.[2]

Kural açıktı: Taş bırakılmışsa hamle tamamlanmıştı.

Judit çevresine baktı ve itiraz etmedi. Oyun devam etti; Kasparov kazandı.

1994’te Linares'teki meşhur satranç partisi. Judit Polgár'ın kızkardeşleri de oyunu izleyenler arasında.

Beni bu olayda asıl ilgilendiren, Kasparov’un eli kadar, Polgár’ın o anda çevresine bakan gözleri. Kuralı bilmiyor değildi. Fakat kendi gördüğünün geçerli olabilmesi için sanki bir başkasının da onu doğrulamasına ihtiyaç duyuyordu.

On yedi yaşındaydı. Dünyanın en büyük turnuvalarından birinde ilk kez oynuyordu. Karşısında çocukluğundan beri hayranlık duyduğu dünya şampiyonu vardı. Üstelik girdiği çevre yalnızca satranç elitinin değil, büyük ölçüde erkeklerin dünyasıydı.

Kâğıt üzerinde ikisi de aynı kurala tabiydi. Ama bir hakka sahip olmakla, o hakkı kullanabilecek kudrete sahip olmak aynı şey değildir. Kural herkes için aynı olabilir; kuralı hatırlatmanın bedeli herkes için aynı olmayabilir.

Beauvoir’ın “durum” dediği şey biraz da burada görünür hale gelir. Özgürlük boşlukta yaşanmaz. Yaş, cinsiyet, statü, karşıdaki kişinin otoritesi ve insanın kendisine biçilen yer, teorik olarak mümkün bir davranışın gerçek hayatta ne kadar mümkün hissedileceğini değiştirir.

Judit konuşabilirdi, ama konuşmanın bir bedeli vardı.

Belki o gün sustu, çünkü oturduğu odada kadın olmanın, genç olmanın ve dışarıdan gelen kişi olmanın ne anlama geldiği kendisinden önce tarif edilmişti.

Afişteki bakışın ağırlığını biraz da burada görüyorum. Sanki iki şeyi aynı anda söylüyor: Ben gördüm. Sizin bana nasıl baktığınızı da gördüm.

Judit Polgár, 2002'de Kasparov'u yenen ilk kadın satranççı oldu.

Polgár’ın büyüklüğü, yıllar sonra Kasparov’u yenmiş olmasından daha geniş bir yerde aranmalı. Dünya sıralamasında sekizinciliğe kadar yükseldi, 2.700 Elo sınırını geçti; zirve derecesi 2.735’ti. Döneminin en güçlü büyükustalarıyla aynı masada, aynı ölçüye tabi olarak oynadı. Bütün bunlar yalnızca bir kadının erkekler kadar iyi satranç oynayabileceğini göstermedi.

Daha esaslı bir şeyi gösterdi:

İyi satranç erkeklere ait değildi.

İki düşünce birbirine yakın görünüyor. Oysa ilkinde erkek hâlâ ölçüdür; kadının yeterliği ona göre sınanır. İkincisinde ölçü satrançtır.

Kasparov’la hikâyelerinin daha sonraki yıllarda aldığı biçim de bu yüzden ilginç. Linares’te yaşananlar geçmişten silinmedi; Kasparov’un kadınların satranç yeteneğine ilişkin gençliğinde dile getirdiği küçümseyici görüşler de unutulmadı. Fakat zamanla aralarındaki ilişki değişti. Daha sonraki yıllarda birlikte çalıştılar; Polgár, Kasparov’un kendisini ciddi bir satranççı olarak kabul etmeye başladığını da anlatıyor.[3] Gençliğinde neredeyse efsanevi bir figür olarak gördüğü insanın daha sıradan, daha insani tarafıyla karşılaştı.

Kasparov’u hikâyenin değişmez kötü adamı yapmak kolay olurdu. Ama Linares’te yaşananlar geçmişten silinmediği gibi, ilişkileri de o güne sabitlenmedi.

Satrançta bıraktığınız taşı geri alamazsınız.

Hayattaysa oyun devam eder.

Polgár’la Kasparov’un hikâyesinde beni ilgilendiren dönüşüm biraz da burada. Bir zamanlar dünyanın en güçlü oyuncusunun karşısında çevresine bakarak sessiz kalan genç kız, yıllar içinde yalnızca onu yenebilecek satranç gücüne ulaşmadı; o masadaki psikolojik ilişkinin de dışına çıktı.

Ve hikâye Temmuz 2026’da beklenmedik bir halka daha kazandı.

19 Temmuz’da Macaristan Başbakanı Péter Magyar, Judit Polgár’dan ülkenin cumhurbaşkanlığı görevini üstlenmesini isteyeceğini açıkladı. Polgár ertesi gün teklifi reddetti. Bunun kendisi için büyük bir onur olduğunu belirtirken, bölünmüş bir ulusu birleştirme gibi tarihî bir sorumluluğu üstlenecek gücü kendisinde görmediğini söyledi.[4]

Bu reddedişi Linares’teki sessizlikle yan yana koymamak zor.

On yedi yaşındaki Judit, dünya şampiyonunun karşısında itiraz edememişti. Kırk dokuz yaşındaki Judit’in önüne bu kez ülkesinin en yüksek makamı kondu ve o, kendisine açılan kapının büyüklüğünden etkilenmeden kararını verebildi.

Bu iki olay elbette aynı şey değil. Aralarında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi de yok.

Ama aralarındaki mesafe bir hayatı anlatıyor.

Özgürlük yalnızca size yasaklanan yere girebilmek değildir. Bazen size açılan bir kapıdan geçmemeyi seçebilmektir.

Macaristan başbakanı Péter Magyar, Judit Polgár'la satranç oynuyor, 3 Temmuz 2026.

Bir zamanlar “Bir kadın burada ne kadar yükselebilir?” sorusunun bakışları altında oynayan Polgár, sonunda hangi yere oturacağına kendisi karar verebilecek bir noktaya geldi. Önce ona yer vermediler; sonra onun için yer açıldı. Bir süre sonra, mesele yer bulmaktan çok, kendi yerini seçebilmek oldu.

Belki Beauvoir’ın sözünü ettiği özneleşmenin en sade karşılığı da burada aranabilir: Başkasının size biçtiği rolü oynamak zorunda olmamak.

László kızını biçimlendirdi ve sonunda kızı onun denetiminden çıktı. Kasparov onu küçümsedi; yıllar sonra aynı masaya birbirini ciddiye alan iki büyükusta olarak oturdular. Ülkesinin başbakanı ona yeni bir rol önerdi; Polgár teşekkür edip kendi yolunda kalmayı seçti.

Ben sola doğdum, sağa çevrildim; yıllar sonra oğlumda aynı müdahaleyi ters yönde tekrarladım. Lara ise hiçbir hayatın bütünüyle yönlendirilemeyeceğini öğretti.

Belki satrancın bende çocukluktan kalan tarafını hâlâ korumaya çalışmam da bundandır.

Afişteki Judit’e yeniden baktığımda, o bakışı yalnızca bir kadının erkeklerin dünyasına bakışı olarak görmüyorum. Daha geniş bir şey var orada: Bir insanın, kendisini tanımlamaya çalışan dünyaya geri çevirdiği bakış.

Bugün Aşil’e ve Lara’ya baktığımda, ben de onların benim hangi hamlemi sürdüreceklerinden çok, bir gün hangi hamlemi reddedeceklerini merak ediyorum.

Çünkü belki de bir çocuğa bırakılabilecek en değerli şey, sizin seçtiğiniz hayatı iyi oynaması değildir.

Kendi oyununu kurabilmesidir.

László tahtayı kurdu.

Ama sonunda nasıl oynayacağına Judit karar verdi.

 

 

NOTLAR

[1] Simone de Beauvoir, İkinci Cinsiyet, çev. Gülnur Acar Savran, Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2025.

[2] Judit Polgár’ın 1994 Linares’teki Kasparov partisine ilişkin anlatımı için: David Cox, “Judit Polgar Interview: ‘I Had To Prove Myself More Than A Boy’”, chess.com, Şubat 2026.

[3] Polgár, daha sonraki yıllarda Kasparov’la ilişkilerinin değiştiğini ve birlikte çalıştıklarını çeşitli söyleşilerinde anlatmıştır. Kasparov’a karşı ilk galibiyetini 2002’de Rusya-Dünya Karması karşılaşmasındaki hızlı satranç partisinde aldı.

[4] Péter Magyar’ın Polgár’a cumhurbaşkanlığı görevini önereceğini açıklaması 19 Temmuz 2026’da, Polgár’ın teklifi reddetmesiyse 20 Temmuz 2026’da gerçekleşti. (Reuters, 19-20 Temmuz 2026.)

Yazarın Tüm Yazıları
  • Gary Kasparov
  • Judit Polgár
  • Queen of Chess

Önceki Yazı

DENEME

Tomris Uyar’ın öykülerinde zaman, ses ve bakış:

“Gölge kalıcı”

“Uyar’ın öykülerinde eksik bırakılan bilgi, her zaman anlatıcının söylemeyi unuttuğu bir şey değil. Bilginin nerede kesileceği de anlatının parçası.” 

SERMİN ERKAN

Sonraki Yazı

İNCELEME

Hep aynı gök altında

“Bulutlardan Başka Her Şey, var olmaya, zamanın ve mekânın belirleyiciliğine, hayatın ve zihnin akışına, unutmaya ve hatırlamaya dair bir roman.”

BİGE ÖRER
  • P24 Logo
  • Hakkında
  • İletişim
  • Facebook
  • Twitter
  • Instagram

© Tüm hakları saklıdır.
Designed by Katalist