GÖBEKLİTEPE'NİN FOTOĞRAFLARI ürpertici, değil mi? Sanki meydan okur gibi… Çatalhöyük’te Stonhenge’de, Mısır piramitlerinde, Lascaux mağaralarında, uzak geçmişin bütün izlerinde de var olan bir meydan okuma bu. Uzun araştırmalar ve kazılarla her biri hakkında epeyce şey bilinir oldu, tamamlanması gereken çok eksik gedik olsa da her gün bu bilgilere yenileri ekleniyor.

Ötekiler için bilmediklerimizi kestirmeye yarayan bazı teoriler, boşlukları dolduran şablonlar işliyor ama Göbeklitepe ve Karahantepe gibi yerlerin bir farkı var, bu yerler teorilerin yanlışlığını, şablonların geçersizliğini neredeyse yüzümüze vuruyorlar. Hani devletten ve tarımdan önce küçük topluluklar halinde yaşayan avcı-toplayıcılar büyük örgütlenmelere kalkışamaz, anıtsal yapılar inşa edemezdi? Hani her şey, tarım, din, devlet, yazı, uygarlık hepsi bir anda, Göbeklitepe’den binlerce yıl sonra başlamıştı?

HER ŞEYİN ŞAFAĞI'NIN TÜRKÇESİ  Eylül 2024’te basıldı. Sessiz sedasız çıktı sayılmaz, ama popüler tarih anlatıcılarının (Stephen Pinker, Jared Diamond ve Yuval Harari) karşısına “İnsanlığın Yeni Tarihi” alt başlığıyla çıkan kitabın daha popüler olması beklerdim doğrusu.

Bir dizi olarak tasarlanan eserin ilk cildinin yayınından sonra ansızın ölen David Graeber ile David Wengrow son yıllarda popülerleşen doğrusal ilerlemeci ve determinist tarih anlatılarının ezberini bozmayı deniyorlar. Yıllardır biriken pek çok arkeolojik kanıt, bu anlatıları zaten boşa çıkarmıştı çıkarmasına, ama irili ufaklı çok sayıda bulgu hasıraltı edilmiş, görmezden gelinmiş ya da tuhaf istisnalar olarak kodlanmıştı. Ama Göbeklitepe ve Karahantepe başta olmak üzere çok sayıda istisnanın kaideyi bozduğu, yerinden ettiği ortada artık.

HER ŞEYİN ŞAFAĞI İÇİN 2023'ÜN sonlarında iki yazı yazmıştım (ya da iki parça halinde tek bir deneme); ilk yazı olan "Atalarımıza İnsanlıklarını İade Etmek", kitabın ana akım düşünceye aykırı çok sayıda fikir ve yorumla dolu olduğunu göstermeye çalışıyordu: Toplumun ilksel bir modelinden söz edilemeyeceği… Geçmiş toplumlardan hangisinin bugünün toplumuna benzediği, onun nüvesini oluşturduğu gibi soruların anlamsızlığı. Avcı-toplayıcıların saf bir eşitlik içinde yaşadıkları varsayımının temelsizliği. Tarımın bir ilk günah, her şeyi başlatan, cennetten kovulmamıza, doğadan kopmamıza yol açan geri dönüşsüz bir adım olmadığı… Tarih öncesi insanların da politik bir aktör gibi ele alınmasının, “atalarımıza insanlıklarının iade edilmesini” sağladığı… Küçük grupların eşitlikçi, kalabalıkların hiyerarşik olması gerektiğine dair önyargıların aşılması gerekliliği. İlerlemeciliğin çıkmazları.

Her Şeyin Şafağı’na göre atalarımız binlerce yıl boyunca tek bir hayat tarzına sıkışıp yaşamadılar, esnek çözümler geliştirdiler, sıkıştıklarında başka bir hayat tarzına geçtiler. Tabakalaşmayı, sınıflaşmayı reddeden ilkel kabileler ‘bilge vahşi’ oldukları için potlacı icat etmiş değildiler, basitçe tersini de görüp yaşamışlardı, denemişlerdi.

"EVRİMİN IŞIĞI OLMAKSIZIN..." adını taşıyan ikinci yazı ise kitabın zayıf noktalarına odaklanıyor: Kendilerini doğrusal ilerlemecilerin karşısında konumlandıran HŞŞ yazarları, ilerlemeciliği evrimcilikle özdeş gördüklerinden, olabildiğince evrimden uzak durmaya çalışmışlar. Modern evrim kuramını 19. yüzyılın ilerlemeci anlatısıyla bir tutuyor, evrimin ilerlemeci yorumunu olduğu kadar, evrim fikrinin kendisini de dışlıyorlar. O kadar ki homo sapiens’in gerçek şafağı, kitabın kapsamı dışında kalıyor. Dolayısıyla “yeni bir insanlık tarihi”ni sadece 50.000 yıl önceden başlatan kitabın adı, Her Şeyin İkindi’si olsa daha iyiymiş! Evrimsel veriler hiç kullanılmayınca metnin çözümleme gücü azalıyor, örneğin HŞŞ’nin Sapient paradoksuna verilecek bir yanıtı yok. (Oysa Eric Hoel’in var: dedikodu kapanı.) İnsanların maddi koşullardan bağımsız rasyonelliğine duydukları inanç, gönüllülüğe yaptıkları vurgu da yazarları sık sık gerçek bir açıklama aramaktan alıkoyabiliyor.

Dolayısıyla kitabın adı gibi alt başlığı da tam yerinde değil. Eksikleri gedikleri, tutarsızlıklarıyla olsa olsa “Yeni bir insanlık tarihine giriş denemesi” olabilir bu metin, “İnsanlığın Yeni Tarihi” değil.

Ama bütün bunlar, temiz bir Türkçeyle çevrilip yayımlanan HŞŞ’nin 2024’ün en önemli kitaplarından biri olmasını engellemiyor. Tekrara düşme pahasına, kitabın 2024 derlemesi içinde yer alabilmesi için bu kısa notu o nedenle yazdım: İlerlemeci şablonlara göre yazılmış, birbirini tekrar edip duran, “İnsanları stereotiplere, kartondan karakterlere dönüştüren, meseleleri basit bir soruya (özünde iyi miyiz kötü mü, bencil miyiz diğerkâm mı) indirgeyen standart tarih anlatıları”nın ilacı işte bu metin… Yanılgıları, spekülatif fikirleri, cesur yaklaşımları ve ufuk açan sorularıyla.